se alûdde despésso a quarchedùn ch'o pàrle pe "fràxi fæte", despésso adornàndo tâle aluxón con 'na aceçión negatîva. Quarchedùn o s'é divertîo a ironizâ in sce questo, componéndo a ârte diàloghi esclusivaménte formæ da fràxi fæte. Ma no ghe són sôlo e fràxi fæte.
Ghe són, primma de tûtto, e "paròlle fæte". Tîpico de 'na fràze fæta o l'é ch'a se riprezénta sénpre ugoâle ò con minimâli variaçioìn. Pe ezénpio: I zoêni d'ancheu no àn ciù rispètto. Bén, pe-o mæximo motîvo, tûtte e paròlle són "fæte", perché se riprezéntan sénpre ugoâli. Sicómme o l'é coscì pe tûtte e paròlle, no ghe badémmo. Quàrche inconveniénte o sòrze quànde vêuggemo inténde quarcösa che nisciùnn-a paròlla existénte a pòsse raprezentâ, pe ezénpio 'na nòstra quàrche invençión - materiâle ò concetoâle. No podéndo sénpliceménte "repéte" a sòlita paròlla ch'a contêgne quéllo che vêuggemo dî, se atrovémmo in defìçile. E se inventémmo 'na nêuva paròlla o sòrze o problêma de èse conpréixi, perché o no se tràtta de 'na paròlla "fæta", e no avéndola mâi sentîa nisciùn o ne conprénde o significâto.
Ghe són coscì e paròlle fæte, e quæ quàrche vòtta conpónn-an e fràxi fæte, e dòppo...?
Dòppo ghe són i "concètti fæti". Lô són ciù defìçili da identificâ, dæto ch'e sòrzan da l'insémme de fràxi no necessariaménte "fæte", e pûre esséndo sostançialménte sénpre ugoâli, no àn 'na fórma ùnica e reconoscìbile. Tîpico de 'n concètto fæto o l'é l'evidénsa ch'o no segge sòrto into pensê de chi ô esterna, ma ch'o segge da quéllo sôlo rinbalsòu, provegnénte da feua, cómme evidenteménte za o sucede co-e fràxi fæte.
O l'é terìbile, ànsi normâle, ma tûtti razonémmo in grandíscima prevalénsa pe concètti fæti. Quànde esprimémmo 'na opinión che credémmo nòstra, repetémmo quæxi sénpre quéllo che da tantíscimi âtri o l'é za stæto espresso, despésso assæ mêgio che da niâtri. Ma perché pàrlo de "niâtri"? Me dspiâxe pe "vôtri", ma mì me ciàmmo feua, no perché a prevalénsa di mæ pensci a no segge costituîa da concètti fæti, (e mì bén sò ch'a ô l'é perché coscì o l'é pe ògni èsse umàn), ma perché 'na pàrte di concètti ch'e me frûllan inta sùcca no són concètti fæti. E fàsso l'ezénpio de tûtta sta reflesción in sci concètti fæti, che no ò lézûo ò sentîo da nisciùnn-a pàrte e ò dovûo pensâmela tûtta da sôla.
Se l'é coscì orgogliôxi de-e seu opinioìn, ma e opinioìn no són seu, se diféndan tenaceménte e seu idêe che no són seu... ma da dôve vêgnan tûtte ste opinioìn e idêe che no són nòstre pûre semegiàndone ch'ô segian e ch'e ne fàn parlâ pe concètti fæti? Beh, quélle ne vêgnan da-e persónne co-e quæ parlémmo, evidenteménte (o l'é stæto coscì da sénpre), e... da-a televixón.
Ascoltàndo dôe persónne discûte ò baruccâ de polìtica se sentiàn, formalménte pezoæ, tûtta quélla schêa de concètti fæti ch'atroverémo in quæ se sîa programma polìtico televixîvo. A diferénsa tra 'na persónna e l'âtra a se ridûe a-a diferénte composiçión do cocktail de concètti fæti che ciascedùn o ospîta inta seu ménte.
Tûtto questo o no l'é particolarménte negatîvo. O pêu rizultâ noiôzo, ma o l'é 'n concètto fæto ciûtòsto tòsco sostegnî ch'o segge negatîvo. I concètti fæti són inte 'n çèrto sénso di archetìpi, e in quànto tâli necessariaménte comùn a grénde quantitæ de persónne. O l'é coscì che o funçiónn-a a comunicaçión tra èsi umàn. Se no comunicàssimo fâzéndo ûzo in grandíscima prevalénsa de concètti fæti, a ciù gràn pàrte de-e vòtte no reusciéiscimo assolutaménte a capîse a viçénda.
Tûttavîa, ciascedùn di milioìn e milioìn de sìngoli pàssi into progrèsso culturâle ch'inti milénni o ne l'à portòu a distìngoise sénpre ciù da-i âtri animâli, o l'é stæto conpîo in virtù da capaçitæ de tûtte quélle persónne che no se són acontentæ de razonâ pe concètti fæti, e àn consegoenteménte evolûo ascì quàrche originâli concètti seu. No èse sodisfæti de pensâ inti sôli tèrmini di pûre necessâri concètti fæti o l'é coscì o prìmmo pàsso pe contribuî a l'evoluçión da spêce umànn-a.
Sistematicaménte demolî chiunque o se sottrâgge a-a confortànte consoetùdine de razonâ pe concètti fæti, inveçe, o significa agî in direçión contrâia a l'evoluçión de l'èsse umàn.
I concètti fæti són indispensàbili, perché perméttan a-e persónne de comunicâ a 'n acetàbile livèllo de realtæ (quæ se sîa cösa sta oscûa fràze a pòsse significâ).
I concètti originâli sèrvan inveçe sôlo a-o progrèsso de l'umanitæ, coscì no són indispensàbili, ànche s'e segian âtaménte auspicàbili.
Açennerò a-a fìn a quéllo che pe mì o l'é o zinbèllo di concètti: o concètto fæto travestîo da concètto originâle. Quæ pateticàmme o suscîta in mì a fêa e oscénn-a ostentaçión de 'n concètto prezùnto originâle, prezùnto "nêuvo", prezùnto "autènticaménte seu", prezùnto "inteligénte" ò ancón pézo "geniâle", in realtæ evidenteménte "fæto", vêuo dî preconfeçionòu, precòtto e stracòtto. O concètto fæto o no l'é in sénn-e negatîvo. Ma o devénta ridìcolo e patètico quànde o millànta de èse quéllo ch'o no l'é, vêuo dî 'n concètto nêuvo e originâle. L'èsse umàn o ezibìsce e seu mizêie mêno dignitôze quànde o prezùmme de èse ò de fâ quéllo ch'o no l'é e o no fâ.
Riassuméndo: A fràze fæta a l'é sénsa dùbbio a quintesénsa de 'n concètto fæto, ma se pêuan esprìmme concètti fæti ascì sénsa ricórre a-e fràxi fæte. Tûtti quélli che se conpiâxan de no parlâ pe fràxi fæte, analîzan i seu concètti pe verificâ s'e segian fæti ò no. Se ve dâ fastîdio analizâ i vòstri concètti, piggæ a bersàglio quélli di âtri. Çercæ de conpréndce quànto de 'n concètto o segge o produto da ménte ch'a l'à espresso, e quànto o segge inveçe a pûa repetiçión de argoménti za sentîi in tûtte e sàrse, coscì quéllo che mì ciàmmo 'n concètto fæto.
Pe ancheu o l'é tûtto. Scuzæme se no me són ategnûo a concètti fæti, e scuzæme ancón de ciù se inveçe l'ò fæto.

Roberto Quaglia