si allùdit ispissu a calicunu chi faeddat pro "frases fatas", ispissu adornende custa allusione cun una atzetzione negativa. Calicunu si est divèrtidu a ironizare subra custu, cumponende ad arte diàlogos esclusivamente formados dae frases fatas. Ma no b'at isceti sas frases fatas.
B'at, primu de totu, sas "paràulas fatas". Tìpicu de una frase fata est chi issa si representat semper eguale o cun mìnimas variatziones. Pro esempru: Sos giòvanos de oe no tenent prus rispetu. Bene, pro su matessi motivu, totu sas paràulas sunt "fatas", proite si represèntant semper eguales. Proite est gasi pro totu sas paràulas, no bi abbadamus. Carchi inconveniente surghet cando cherimus intèndere carchi cosa chi peruna paràula esistente potzat rapresentare, pro esempru una carchi imbentzione nostra - materiale o contzetuale. No podende simplemente "ripètere" sa sòlita paràula chi racranghet su chi cherimus nàrrere, nos agatamus in dificultade. E si imbentamus una noa paràula surghet su problema de èssere cumpresos, proite no si tratat de una paràula "fata", e no aèndela mai intesa nemos nde cumprendet su significadu.
B'at gasi sas paràulas fatas, sas cales carchi borta cumponent sas frases fatas, e poi...?
Poi b'at sos "cuntzetos fatos". Issos sunt prus difìtziles a identificare, dadu chi surghent dae su cumplessu de frases no netzessariamente "fatas", e fintzas essende sostantzialmente semper eguales, no tenent una forma ùnica e reconnoschìbile. Tìpicu de unu cuntzetu fatu est sa evidèntzia chi issu no siat surtu in su pensamentu de chie lu esternat, ma chi siat dae issu isceti rimbalzadu, proveniente dae foras, comente evidentemente giai sutzedit cun sas frases fatas.
Est terrìbile, antzis normale, ma totus rasonamus in mannìssima prevalèntzia pro cuntzetos fatos. Cando esprimimus una opinione chi creimus nostra, ripetimus belle semper su chi dae medas àteros est giai istadu espressu, ispissu meda mègius che dae nois. Ma proite faeddo de "nois"? Mi displaghet pro "bois", ma deo mi giamo a foras, no proite sa prevalèntzia de sos pensamentos mios no siat costituida dae cuntzetos fatos, (e deo bene isco chi lu est proite gasi est pro onni èssere umanu), ma proite una parte de sos cuntzetos chi mi frùllant in conca no sunt cuntzetos fatos. E fatzo s'esempru de tota custa riflessione subra sos cuntzetos fatos, chi no apo lèghidu o intesu dae peruna parte e apo tentu de mi la pensare tota dae sa sola.
Si est gasi orgogliosos de sas opiniones pròpias, ma sas opiniones no sunt pròpias, si difendent tenacemente sas ideas pròpias chi no sunt pròpias... ma dae in ue benint totu custas opiniones e ideas chi no sunt nostras fintzas parèndenos chi lu siant e chi nos faghent faeddare pro cuntzetos fatos? Ebbè, issas nos benint dae sas persones cun sas cales faeddamus, ovviamente (est istadu gasi dae semper), e... dae sa televisione.
Ascurtende duas persones discùtere o litigare de polìtica si ant a intèndere, formalmente peioradas, tota cussa schiera de cuntzetos fatos chi amus a torrare a agatare in cale si siat programa polìticu televisivu. Sa diferèntzia tra una persone e s'àtera si riduit a sa diferente cumpositzione de su cocktail de cuntzetos fatos chi ognunu ospitat in sa mente pròpia.
Totu custu no est particularmente negativu. Podet resurtare noiosu, ma est unu cuntzetu fatu piuttostu macarrone sustènnere chi siat negativu. Sos cuntzetos fatos sunt in unu tzertu sensu archètipos, e in cantu tales netzessariamente comunes a manna cantidade de persones. Est gasi chi funtzionat sa comunicatzione tra èsseres umanos. Si no comunicaramus faghende usu in mannìssima prevalèntzia de cuntzetos fatos, sa prus parte de sas bortas no diamus resessire assolutamente a nos cumprèndere a pare.
Totuna, ognunu de sos milliones e milliones de sìngulos passos in su progressu culturale chi in sos millènnios nos at portadu a nos distìnghere semper prus dae sos àteros animales, est istadu cumpridu in virtude de sa capatzidade de totu cussas persones chi no si sunt acuntentadas de rasonare pro cuntzetos fatos, e ant conseguentemente evoluidu fintzas tzertos originales cuntzetos pròpios. No èssere satisfatos de pensare in sos solos tèrmines de sos fintzas netzessàrios cuntzetos fatos est gasi su primu passu pro contribuire a sa evolutzione de sa ispètzie umana.
Sistematicamente demolire chie si siat si sutraet a sa cunfortante consuetùdine de rasonare pro cuntzetos fatos, imbetzes, significat agire in diretzione contrària a sa evolutzione de s'èssere umanu.
I cuntzetos fatos sunt indispensàbiles, proite permitint a sas persones de comunicare a un'atzetàbile livellu de realidade (cale si siat cosa custa iscura frase potzat significare).
Sos cuntzetos originales servint imbetzes isceti a su progressu de s'umanidade, gasi no sunt indispensàbiles, benché siant altamente auspicàbiles.
Apo a acennare in fine a su chi pro mie est su zimbellu de sos cuntzetos: su cuntzetu fatu trabestidu dae cuntzetu originale. Cale pateticume suscitat in me sa fiera e ostzena ostentatzione de unu cuntzetu presuntu originale, presuntu "nou", presuntu "autènticamente pròpiu", presuntu "intelligente" o galu peus "geniale", in realidade evidentemente "fatu", est a nàrrere preconfetzionadu, precotu e istracotu. Su cuntzetu fatu no est in sese negativu. Ma diventat ridìculu e patèticu cando millantat de èssere su chi no est, est a nàrrere unu cuntzetu nou e originale. S'èssere umanu esibit sas misèrias prus pagu dignitosas suas cando presumit de èssere o de fàghere su chi no est e no faghet.
Riassumende: Sa frase fata est sena duda sa cuintessèntzia de unu cuntzetu fatu, ma si podent esprìmere cuntzetos fatos fintzas sena ricùrrere a sas frases fatas. Totu cussos chi si cumpraghent de no faeddare pro frases fatas, analizent sos cuntzetos pròpios pro verificare si siant fatos o mancu. Si bos dat fastìdiu analizare sos bostros cuntzetos, pigade a bersàgliu cussos de sos àteros. Chircade de cumprèndere cantu de unu cuntzetu siat su produtu de sa mente chi l'at espressu, e cantu siat imbetzes sa pura ripetitzione de argumentos giai intesos in totu sas sartzas, gasi su chi deo giamo unu cuntzetu fatu.
Pro oe est totu. Iscusàdemi si no mi so atènnidu a cuntzetos fatos, e iscusàdemi galu de prus si imbetzes l'apo fatu.

Roberto Quaglia