as aludéss spass a quelcdón ch'al parla par "frèṡ fâti", spass adornänd tèl aluṡiån con un'aceziån negatîva. Quelcdón al s é divardé a ironizèr in vatta a quasst, componänd a ârt diâloghi esclusivamänt furmè da frèṡ fâti. Mo an ai é såul äli frèṡ fâti.
Ai é, prémma ed tótt, äli "parål fâti". Típich d'una frase fatta l'é ch'äla la s ripreṡänta sänper eguèl o con minimèli variaziån. Par eṡénpi: I żåven d'incû an an pió rispèt. Bän, par al stàss motîv, tótti äli parål äli én "fâti", parché äli s ripreṡänten sänper eguèli. Parché l'é acsé par tótti äli parål, an ai badän brîṡa. Quèlch inconveniänt al sårż quand a vlän intànder quèl ch'inciåna parôla eṡistänt la påsa rapreṡentèr, par eṡénpi una nostra quèlch invenziån - materièl o concetuèl. An psänd sänplizemänt "repêter" la sòlita parôla ch'la sarâglia quall ch'a vlän dîr, a s truvän in dificoltè. E s'a inventän una nòva parôla al sårż al problêma d'èser cumpraiṡ, parché an s trâta brîṡa d'una parôla "fâta", e an avàndla mâi intaiṡa inción al in capéss al significhè.
Ai é dånca äli parole fatte, äli quèl däli vôlt äli compånen äli frèṡ fâti, e dåp...?
Dåp ai é i "concèt fât". Låur i én pió difézzil da identifichèr, dâto ch'i sårghen dal insàmm ed frèṡ brîṡa necesariamänt "fâti", e pûr eṡänd sostanzialmänt sänper eguèl, an an una fårma ónica e riconoscébbil. Típich d'un concèt fât l'é l'evidänza ch'al séppa brîṡa sórt int al pinsîr ed chi al l esternèva, mo ch'al séppa da låu solamänt rimbalzè, provgnänt da fòra, cme evidentemänt bèle al sucêd con äli frèṡ fâti.
L'é terébbil, anzi normèl, mo tótt a ragionän in grandéssima prevalänza par concèt fât. Quand a eṡprimän un'opiniån ch'a cardän nostra, a repetän quèṡi sänper quall ch'da tantéssum èter l'é bèle stè espràss, spass asè méi che da nuèter. Mo parché a parl ed "nuèter"? Am dispiaṡ par "vuèter", mo mé a m ciâm fòra, brîṡa parché la prevalänza di mî pinsîr an séppa costitué da concèt fât, (e mé a sò bän ch'al l é parché acsé l'é par ògni èser umàn), mo parché una pèrt di concèt ch'i m frûlen int la zóca non sono concèt fât. E a fâg l'eṡénpi ed tótta sta riflesiån in vatta ai concèt fât, ch'an ò lèt o intaiṡ da inciåna pèrt e a i ò duvó pinsèrmla tótta da såula.
As é dånca orgogliåuṡ däli så opiniån, mo äli opiniån an én brîṡa propie, as difànden tenacemänt äli så idê ch'an én brîṡa propie... mo da indóv i vénnen tótti sti opiniån e idê ch'an én brîṡa nostri pûr parändes ch'äli al séppen e ch'äli s fan parlèr par concèt fât? Be', äli s vénnen däli persåni con äli quèl a parlän, oviamänt (l'é stè acsé da sänper), e... dala televiṡiån.
Ascoltänd då persåni discûter o litighèr ed polética as udràn, formalmänt pegiorè, tótta cla schîra ed concèt fât ch'a artruvarän in qualsîasi prográma polético televiṡîv. La diferänza tra una persåna e l'ètra la s ridûṡ ala diferänt compoṡiziån dal cocktail ed concèt fât ch'ognón al ospita int la så mänt.
Tótt quasst an é brîṡa particolarmänt negatîv. Al på riṡultèr noiåuṡ, mo l'é un concèt fât piotåst såcc sustgnair ch'al séppa negatîv. I concèt fât i én in un zêrt säns di archetîpi, e in quant tèl necesariamänt comón a grandi quantitè ed persåni. L'é acsé ch'al funziåna la comunicaziån tra èser umàn. S'an comunichéssen brîṡa faṡänd ûṡ in grandéssima prevalänza ed concèt fât, la pió granda pèrt däli vôlt an riuscirén asolutamänt a capîres a vicanda.
Tótavî, ognón di miliån e miliån ed sìngol pâs int al progrès culturèl ch'int i milêni al s à purtè a distinguères sänper pió dai èter animèl, l'é stè compé in virtó dla capacitè ed tótti cäli persåni ch'an s én brîṡa acontentè ed ragionèr par concèt fât, e i an conseguentemänt evolût anc quèlch originèl concèt propi. An èser brîṡa sodisfât ed pinsèr int i sål têrmin di pûr necesèri concèt fât l'é dånca al prémm pâs par contribuîr a l'evoluziån dla spêci umèna.
Sistemâticamänt demolîr chiónqued al s sottrâga ala confortànt consuetûdin ed ragionèr par concèt fât, invêzi, al significa âgér in direziån contrèria a l'evoluziån dl'èser umàn.
I concèt fât i én indispensâbil, parché i permétten ali persåni ed comunichèr a un azetâbil livèl ed realtè (qualsîasi cåsa sta oscûra frèṡ la påsa significhèr).
I concèt originèl i servéssen invêzi solamänt al progrès dl'umanitè, dånca non i én brîṡa indispensâbil, anc s'i séppen altamänt auspicâbil.
A accennarò ala fén a quall ch'par mé l'é al zimbèl di concèt: al concèt fât travesté da concèt originèl. Quèl pateticómm al suscita in mé la fîra e oscêna ostentaziån d'un concèt preṡónt originèl, preṡónt "nåv", preṡónt "autênticamänt propi", preṡónt "inteligänt" o ancåura pîṡ "genièl", in realtè evidentemänt "fât", ossî preconfezionè, precòt e stracòt. Al concèt fât an é in sé negatîv. Mo al dvänta ridécol e patêtich quand al milanta d'èser quall ch'an é brîṡa, ossî un concèt nåv e originèl. L'èser umàn al eṡibéss äli så miséri manc dignitåuṡi quand al preṡómm d'èser o ed fèr quall ch'an é brîṡa e an fa brîṡa.
Riasumänd: La frase fatta l'é indóbbiamänt la quintesänza d'un concèt fât, mo as pålen eṡprémmer concèt fât anc sänza ricårrer ali frèṡ fâti. Tótt chi ch'i s cumpiaṡän ed brîṡa parlèr par frèṡ fâti, ch'i analiżen i så concèt par verifichèr s'i séppen fât o nå. S'av dà fastîdi analiżèr i våster concèt, ciapè a bersâli chi ed chi èter. Zerchè ed capîr quant d'un concèt al séppa al prodót dla mänt ch'l'à espràss, e quant al séppa invêzi la pûra ripetiziån d'argomänt bèle intaiṡ in tótti äli sèls, dånca quall ch'mé a ciâm un concèt fât.
Par incû l'é tótt. Scuṡèm s'an m sån brîṡa atgnó a concèt fât, e scuṡèm ancåura ed pió s'invêzi a l'ò fât.

Roberto Quaglia