gh'é tûtta 'na categorîa de persónne, ch'a contêgne tûtta l'umanitæ, ch'a no capìsce assolutaménte cöse A MÒRTE a segge, sorviatùtto se a se convìnce de avéilo capîo. In questa categorîa naturalménte ghe rìentro ascì mì, cómme se saiâ bén posciûo conpréndce lezéndo a mæ lettia de êri. A preuva de l'inconprenscion de quéllo che a mòrte a segge a ne vêgne dæta da-e persónne mæxime che no ô capìscian, apénn-a ghe ô se dimànda. A respòsta a saiâ sénpre 'na metàfora, mâi manco lontanaménte a cösa in sénn-e. I ciù campagnêu rispondiàn che a mòrte a l'é atrovâse inte 'n giardìn sciorîo tûtto pìnn-o de revétti e 'na sciörte de frûta, e ascì angiolétti sciazolànti, 'n vêgio bàrbo Dîo sornión ch'ògni tànto o s'afàccia ridénte da-o seu preferîo sguàrso tra e nûvie e no dezmenteghémmo a scrîta EDEN in sciô portón d'intrâ. A chiunque o segge coscì campagnêu da raffigurâse o seu dòppomòrte coscì o no l'à sénso rispónde in nisciùn mòddo. Tûtti i âtri capìscian faciliménte che o se tràtta de 'na metàfora tànto sénplice. A costôro ghe piâxe ò ghe piaxiéiva stâ in giardìn a gòdise quéllo che se gôde stàndo in giardìn, e alôa cöse gh'é de mêgio che convìnçise ch'o ô faiàn pe tûtta l'eternitæ?
In realtæ, ciascedùn ch'o crédde a l'existénsa do paradîzo o s'é convìnto che o paradîzo o l'àbbie da èse cómme lê (ò éla) o l'à decîzo che o paradîzo o l'àbbie da èse. Ciascedùn o l'é defæti, sótta sótta, o Dîo do seu paradîzo. Che paradîzo o saiéiva, se o no fîse pròpio cómme niâtri ô voriéiscimo? Sicómme ciascedùn de quélli ch'o crédde inte l'existénsa do paradîzo o l'à 'na vixón tûtta seu de cómme o paradîzo o saiâ, o l'é evidénte che a-o mànco tûtti feua de ùn se sbàglian (ò pûre gh'é 'n paradîzo in sce mezûa pe ciascedùn? Ma se o l'é coscì, ògni paradîzo o ospiterâ sôlo 'na persónna sôla, ôtre evidenteménte Dîo ch'o l'é ubîquo. O no saiâ noiôzo, a-a lónga?), ò fòrsci - ciù razonevolménte - se sbàglian adiritûa tûtti.
Abandonàndo i clàscichi paradîzo, infèrno e purgatöio, de cûi za fìnn-a tròppo se pàrla, existan innumerévoli âtri môddi de raffigurâse a vìtta dòppo a mòrte, ò pûre, ciù sénpliceménte, a mòrte.
A mòrte a pêu vegnî vìsta cómme 'n "passàggio" vèrso 'na nêuva condiçión, cómme 'na "liberaçión" da quarcösa, cómme 'na "comunión" con quarcösa d'âtro. Bén, se ghe pensæ converiéi sénsa âtro che o se tràtta de metàfore e ninte de ciù. Avéndo esperiénsa de "passâ" in vìtta da 'na condiçión a l'âtra, estendémmo tâle esperiénsa a-o fenòmeno de moî, e descrivéndolo cómme 'n "passàggio" se illudémmo de savéine a sta mainêa ciù de prìmma. Bén savéndo quæ solêvo o ne dàgghe a "liberaçión" da quarcösa ch'o ne opprìmme, o sêunna bén a-e nòstre orégge che tâle esperiénsa a pòsse aplicâse a-a mòrte. Regordàndo quànta gòia émmo provòu during l'ìntima "comunión" con 'na persónna câa ò con 'na idêa astràtta idealizâ, ne piâxe contâse che a mòrte a l'àbbie da èse pròpio 'na facénda de tâle génere.
Se tànte persónne reûscian a evitâ e raprezentaçioìn ciù kitsch e banâli, nisciùn, nisciùn, nisciùn, pensàndo a-a mòrte, o reûsce a sfugî a-a metàfora, dimostràndo coscì de no stâ pensàndo in realtæ a-a mòrte, ma a quarcösa d'âtro. Tîpico da metàfora o l'é de significâ 'na cösa pe l'âtra. Se defæti dîggo a 'na dònna "E teu lavie són pêtali de rösa", no spiêgo pe ninte cöse e segian e seu lavie, ma alûddo sôlo a-o fæto ch'e segian mòlle cómme pêtali de rösa. Fortunataménte tûtti savémmo cöse segian de-e lavie, perché ciascedùn de niâtri o l'à vìsto, toccòu e fòrsci ascì bazòu a-o mànco 'n pâ de lavie. Ma se spiegàssimo a 'n extraterèstre inteligentíscimo ma sénsa lavie (pe ezénpio 'n extraterèstre a fórma de articiòcca), che e lavie són "pêtali de rösa", o crediéiva de avéi capîo cöse són de-e lavie (perché, esséndo 'na articiòcca, o l'à quàrche esperiénsa de flô e pêtali), ma niâtri savémmo che in realtæ o l'aviéiva capîo quarcösa de conpletaménte sbaliòu. O penseriéiva che e lavie són i pêtali. Ninte de ciù eròneo!
A-a mæxima mainêa, quànde 'na persónna a pénsa a-a mòrte cómme a-a "pâxe etèrna", cómme a 'n "meritòu repòzo", cómme a "atrovâ a seu quiête", evidenteménte a fâ ûzo de metàfore che no dîxan da mòrte ciù de quànto i pêtali de rösa spiêgan de-e lavie a-a articiòcca extraterèstre. Sôlo perché 'n cadàvere o no se mêuve pe ninte, coscì vagaménte someggiàndo (ma sôlo vagaménte) a 'na persónna ch'a se stâ repozàndo, retegnémmo léçito convìnçise che a mòrte A SEGGE 'n repòzo etèrno. Se se tegnéscimo o cadàvere into salòtto (ò mêgio, inta seu càmera) pe sêi méixi, e ô vedéscimo e odorésçimo descompónise in vermi e coscì trasformâse in mósche, fòrsci cangiéiscimo a nòstra metàfora (e imàgine mentâle) in scî a pâxe etèrna.
In realtæ, quànde quarchedùn o mêue, o no existe ciù. Ma ascì questo o no l'é corètto. Ò quarcösa o existe ò o no existe. "No existe ciù" o no l'é 'na categorîa de existénsa. Niâtri definìmmo mòrta 'na persónna da quæ percepìmmo sussìste tràcce de memöia inta nòstra ménte. Se ste tràcce no ghe són ò svanìscian, quélla persónna a no l'é mòrta, pe niâtri. Sénpliceménte, lê A NO L'É. A no existe. A no existe, né a l'é mâi existîa, né a existiâ mâi.
M'aregòrdo che da figeu ò avûo, in vârie ocaxoìn, 'na cosciénsa intensíscima, mûta, sénsa paròlle, de quéllo che a mòrte a significàsse, e o se tratâva de 'n concètto inesprimìbile e terificànte. M'é assæ defìçile (ma no inposcìbile), da adùlto, atrovâ a mæxima agiasànte consapeivolézza. Ò in ménte tròppe metàfore, in scî a mòrte, ch'e dàndome l'iluxón de mêgio capîla in realtæ m'alontànan da-a conprenscion de quéllo che lê a segge. Da figeu, evidenteménte, subîva in mezûa minô l'inquinaménto metafòrico, e m'êa coscì poscìbile avixinâme magiorménte a l'archetìpo da mòrte.
A ciù gràn pàrte de-e persónne madûe ò ançiànn-e piàntan de preocupâse ò de soffrî a-o pensê de dovéi moî, avéndone pe ezénpio acetòu l'ineluttabilitæ. A l'é 'n'osservaçión ch'a me dâ solêvo, perché o poriéiva capitâme de deventâ ançiàn ascì mì. Ma a me dâ ascì da pensâ. A mòrte a l'é a mòrte, a quæ se sîa etæ. Perché a spavénta mediaménte de ciù da zoêni che da vêgi? A respòsta a l'é che co-o passâ di ànni e di dêcenni, e metàfore ch'e se sostituìscian a 'na inquietànte conprenscion de quéllo che moî o significa, se fortìfican e se radicalizan. Sommèrso de metàfore, l'agiasànte archetìpo da mòrte o scompâ a-a vìsta, pe sénpre, fìnn-a a-a mòrte. O preferîo argoménto da ciù gràn pàrte di ultraotantén són e ùrtime notìçie in sciô frónte da mòrte. Pàrlan tra de lô de chi o segge apénn-a mòrto e de chi o stâ pe moî. Ancheu ghe sémmo, domàn chi sâ. Tûtto questo con grànde càrma e normalitæ, cómme se inveçe de anâ a moî se parlésse de anâ a fâ... 'n viàggio.
Òua fæ 'n bèllo eserçìçio. Provæ a pensâ a-a mòrte, e pensæ a quéllo che pensæ che a mòrte a segge. A l'é 'na metàfora? Vêuo dî, o se tràtta de 'na vixón ch'a tîa orìgine da vòstra esperiénsa... terénn-a? Alôa a l'é sbaliâ. In efètti a no pêu èse âtro che sbaliâ. Se aviéi esegoîo coretaménte l'eserçìçio, doviéisci comensâ a sentî za i seu primmi efètti. 'Na çèrta inquietûdine, fòrsci adiritûa ànsia, de seguo no 'na sensaçión de piaxéi. Ah, a propòxito: ve saiéi acòrti che questo o no l'é ùn de quélli tîpichi sàggi psicològichi tîpo "A vìtta inte teu màn" o "Perché suicidâse? No ô fæ!" che voriéivan a paròlle rezòlve tûtti i vòstri problêmi. Chì stàggo innegabilménte çercàndo de aumentâ, a paròlle, a quantitæ di vòstri problêmi. Tûttavîa, perché a totâle e definitîva asénsa de problêmi, pe quànto ne savémmo, a l'é tîpica sôlo da mòrte, me pâ de no fâve 'n eccescîvo despêto. Tra l'âtro, dîto tra niâtri, no sò manco chi séggi, vêuo dî chi o segge in efètti quéllo ò quélla a-o quæ me stiéiva rivolzéndo. No percepìscio de rivòlzime a quarchedùn in particolâre. Ma chiunque o stâ òua lezéndo ste rîghe o l'é incontrovertibilménte a persónna in particolâre a-a quæ sénsa dùbbio me stàggo rivolzéndo. Prìmma de èse detestòu ciù de quànto me vàdde bén de éselo, me sénto in dovéi de sugerî a chi o se sentîse dannezòu da l'eserçìçio da mì apénn-a propòsto, l'antìdoto a-i efètti colaterâli de quéllo che mì scrîvo: Inpiæ a televixón, vagæ 'n cóngruo nùmero de menûti tra i canâli co-o telecomàndo, dòppo goardæ, a otrànsa, quéllo che gh'é in sciô schèrmo, fìnn-a a-a scompàrsa di sìntomi. O funçiónn-a sénpre. Quànde mì mæximo repòrto di dànni da-a léttûa de quéllo che quàrche vòtta scrîvo, ricórro con successo a sto òrmâi antîgo antìdoto, 'na vêa panacêa cóntra e patologîe do pensê.
In concluxón: Quæ se sîa metàfora niâtri se adòtte pe raffigurâse a mòrte, sémmo de seguo in eRôre. Tra tûtte e metàfore imaginàbili, ghe n'é però ùnn-a ch'a l'à 'n pö de atinénsa ogetîva co-o passàggio da l'existénsa a-a no existénsa, e o se tràtta da nàscita. Imaginàndo de percórre a l'inderê a nòstra vìtta, lê a çéssa a-o moménto da nàscita. Chi o s'aregòrda l'istànte da seu nàscita? L'istànte da nòstra mòrte o ne faiâ probabilménte o mæximo idèntico efètto da nòstra nàscita, vêuo dî nisciùn. O l'é lògico pensâ che dòppo mòrti ne sentiémo esataménte cómme prìmma de nàsce. Cómme ve sentîvi, during tûtta l'eternitæ intercórsa da l'orìgine di ténpi fìnn-a a-o moménto da vòstra nàscita?

Roberto Quaglia