ùn di ciù difûxi preconcètti o l'é che a mòrte a segge quarcösa de negatîvo. Sànta Mæ Gêxa a ne sugerìsce ascì 'n preconcètto opòsto, vêuo dî che a mòrte a segge in realtæ o prinçìpio da vêa vìtta, e che coscì, intrinsecaménte, a mòrte a segge bén inveçe che mâ. Ma dòppo, Sànta Mæ Gêxa a ne fâ 'na assæ màgra figûa quànde l'atoâle pàppa, colpîo da maotîe da càrne, o no se vòrze fiduçiôzo a-a Sànta Providénsa, ma a-o làico Policlìnico Gemelli, ospedâle terén assæ. Méntre pilòti de Fòrmoa Ùnn-a méttan a ògni Gràn Prêmio a seu vìtta inte màn de Dîo, méntre ditatôri spietæ fàn otretànto conçedéndose periglôxi bàgni de fòlla potençialménte ostîle, o Pàppa o no öza manco mostrâse a-i seu fedêli sénsa a macàbra bâra protetîva de cristàllo trasparénte stabilménte sîta in sce-a seu vetûa feuariserie, dimostràndo coscì d'avéi mêno fiandza inta proteçión divìnn-a de quélla che àn pilòti e ditatôri, e ezibéndo de ciù 'na evidénte iper-preocupaçión inti confrónti de quéllo famôzo sâto, a paròlle sénpre decantatíscimo, vèrso a Vêa Vìtta do Régno di Çê.
Ma no voéiva scrîve questa lettia pe fâ reclàmme a-o Pàppa. Voéiva métte a nûo, pe quànto o segge inte mæ poscibilitæ, o fæto che o valôre negatîvo assegnòu a-a mòrte o segge 'n preconcètto, ò quarcösa do génere.
Savémmo che no vivémmo pe sénpre. A nòstra vìtta a no l'é infinîa, ma finîa. A l'à di lìmiti. Quæ són? O lìmite a-o quæ pensémmo sénpre o l'é quéllo che ciamémmo "Mòrte". Dòppo tâle lìmite, niâtri no ghe sémmo. O l'é questo però l'ùnico lìmite assolûto da nòstra vìtta? No, ghe n'é 'n âtro. Ascì inta direçión opòsta gh'é 'n lìmite, prìmma do quæ niâtri no ghe sémmo. Ciamémmo tâle lìmite "Nàscita". Mòrte e nàscita in realtæ no existan, són concètti che no àn sénso, tànto vêo che i òmmi (e ascì parécchie dònne) no s'én mâi reuscîi a métte d'acòrdo in sce quéllo ch'esataménte significàn. Pe quàrchedùn a vìtta umànn-a a coménsa a l'àtto do conçepiménto. Pe âtri questo o sucede bén nêuve méixi dòppo. Mì adiritûa sostêgno che a vìtta "umànn-a" a coménse ancón dòppo, quànde o figeu o no segge ciù 'n tropìsmo do tûtto sénsa spàçio mentâle, e o acquixìsce o lengoàggio umàn e con quéllo, finalménte, a cosciénsa e a capaçitæ de regordâ, coscienteménte, o passòu. Ascì in sce-a mòrte ghe són quàrche dispûta. A pàrte chi a paròlle o se dîxe convìnto che a mòrte a segge in realtæ o prinçìpio de 'na nêuva vìtta ciù bèlla (e alôa perché o no çèrca de moî in fùria?), gh'é chi o dîxe che a mòrte a no existe perché quànde ghe sémmo niâtri, lê a no gh'é, e quànde gh'é lê, no ghe sémmo ciù niâtri.
I èsi umàn péntan: Nàsce o l'é bèllo. Moî o l'é brùtto. Ma tûtti dôi són confìn da vìtta, in ugoâle mezûa. L'ùnica diferénsa a l'é che pensémmo che a nàscita a no ne pêu ciù sucede, méntre a mòrte a ne sucederâ. Questa a l'é 'na consegoénsa do fæto che regordémmo o passòu, ma no o futûro. Óvvio, o penserâ chi òua o me stâ lezéndo. No, no l'é óvvio, pénso no sôlo mì, ma ascì ùn di ciù gréndi sciençiâ vivénti "Stephen Hawking".
Into seu bén nòto lìbbro "Da-o big bang a-i bûxi nêgri" (inpròpia traduçión do tîtolo originâle inglêize "A brief history of time"), Hawking o introdûe o concètto de "frécia psicològica do ténpo". No andiò inti particolâri pe dôi inpurtànti motîvi: o prìmmo o l'é che chi o l'à decîzo de léze quéllo ch'ò scrîto mì inveçe de quéllo ch'o l'à scrîto Hawking o l'aviâ i seu bón (ò pèscimi) motîvi. O segóndo motîvo o l'é tànto ciù vàlido, e o l'é costituîo da mæ inadegoatézza a anâ inti particolâri inte 'n cànpo dôve ghe faiéiva sùbito de-e gràn brùtte figûe. Citeriò coscì sôlo 'na fràze de Hawking: "E lézze da sciénsa no distìngoan tra passòu e futûro". Niâtri ô fémmo, perché a cosídétta frécia psicològica do ténpo a l'é revòrta da-o passòu vèrso o futûro. Ma in sénso assolûto (ò, se no ve piâxan i assolûti, in sénso scientìfico, ò matemàtico), gh'é totâle equivalénsa tra passòu e futûro.
O fæto che o passòu o segge za sucèsso e o futûro o dêve ancón sucede són nòstre categorîe de pensê. Segóndo i sciençiâ, da Einstein in pöi, tûtto quéllo ch'o existe o l'é l'universo, vêuo dî 'na "bóggia" spàçiotenporâle finîa, ch'a conprénde tûtto o spàçio e tûtto o ténpo che ghe són stæti, ghe són e sénpre ghe saiàn.
Adêuviémmo 'na metàfora sénplice. Tûtto quéllo ch'o existe o l'é seròu drénto a 'n lìbbro. Evidenteménte, o existe tûtto contenporaneaménte. Quànde lezémmo o lìbbro, ne pâ che o ténpo o scôre, e persónne prìmma nàscian e dòppo mêuan. Ma se lezémmo dêxe vòtte de fî a pàgina dôve gh'é ùn ch'o nàsce, quéllo pôvio pe niâtri o nàsce dêxe vòtte, pûre esséndo però sénpre vîvo 'na vòtta sôla. Dòppo che ùn o l'é mòrto, poémmo agilménte tornâ inderê de quàrche pàgina e ècco ch'o l'é de nêuvo vîvo, pûre esséndo za mòrto into futûro do lìbbro. Ò pûre poémmo léze çénto vòtte o lìbbro da-o prinçìpio a-a fìn e pe çénto vòtte ne pâ che i aveniménti in quéllo contegnûi pìggian vìtta e se consùman. Ò inveçe, con 'n pö de fadîga, poémmo léze o lìbbro a-o contrâio, e ècco che da-a mòrte nàscian i vîvi che dòppo spariscian a-o moménto da nàscita e coscì vîa, fìnn-a a-o prinçìpio dôve tûtto o finìsce. Quæ se sîa cösa niâtri se decîde de fâ, o lìbbro o continoa a contegnî tûtto quéllo che into lìbbro o l'é capitòu, o sucede e in futûro o sucederâ. Se no avéi dimestichézza co-i lìbbri se pêu fâ o mæximo ezénpio con 'n film. Ècco, l'universo o l'é in sto sénso cómme 'n lìbbro ò 'n film, che però niâtri poémmo léze ò goardâ (ò mêgio vîve) sôlo pe 'n vèrso. E questa a saiéiva a frécia psicològica do ténpo. In realtæ, a prescìnde da-o nòstro pónto de vìsta obligòu, tûtto o ténpo o existe contenporaneaménte insémme a tûtto o spàçio de cûi o l'é tûtt'ùn, pe-o quæ ninte in realtæ o svanìsce ò o cómpâ, perché tûtto contenporaneaménte e stabilménte è, in sto ipotètico Gràn Lìbbro de l'Universo.
Òua me són pèrso in sti discórsci quànde inveçe voéiva concentrâme in scî o preconcètto che a mòrte a segge quarcösa de negatîvo. Parliémo alôa ancón de mòrte inta pròscima lettia, se no moiò prìmma, ò se no moiéi prìmma vôtri.

Roberto Quaglia