ai é tótta una categorî ed persåni, ch'la sarâglia tótta l'umanitè, ch'an capéss asolutamänt che cåsa LA MÔRT la séppa, såver tótt s'as convénz d'avairel capé. In sta categorî naturalmänt a i rientr anca mé, cme as srà bän psó capîr lżänd la mî lêtra d'îr. La prôva dl'incomprensiån ed quall che la môrt la séppa la s vén dè däli persåni istàssi ch'an al capéssen brîṡa, apêna as i al dmanda. La rispôsta la srà sänper una metâfora, mâi gnanc luntanamänt la cåsa in sé. I pió campagnål i rispundaràn che la môrt l'é artruvères in un giardén fiuré tótt pîn ed rusî e un mócc' ed frûta, nunchè angiolén svolazànt, un vèć barbûṡ Dío sornión ch'ògni tant al s afâcia suridänt dal så preferé squêrz tra äli nûvel e an s dscurdän brîṡa la scrétta EDEN in vatta al purtån d'ingrès. A chiónqued al séppa acsé campagnål da rafigurères al så dåpomôrt acsé an à säns rispånder in inción môd. Tótt chi èter i capéssen facilmänt ch'as trâta d'una metâfora bän sänzza. A custår ai pièṡ o ai piaṡrévv stèr in giardén a gåders quall ch'as s gåd ståvv in giardén, e alåra csa ai é ed méi che convénzers ch'i al faràn par tótta l'eternitè?
In realtè, ognón ch'al crédda a l'eṡistänza dal paradîṡ al s é cunvént ch'al paradîṡ al à da èser cme ló (o äla) l'à decîṡ ch'al paradîṡ al à da èser. Ognón l'é difâti, sätta sätta, al Dío dal så paradîṡ. Che paradîṡ al srévv, s'an fóss brîṡa pròpri cme nuèter a al vrén? Parché ognón ed chi ch'al crädd int l'eṡistänza dal paradîṡ al gh à una viṡiån tótta så ed cme al paradîṡ al srà, l'é evidänt ch'almänc tótt fòra ch'ón i s ṡbâglien (opûr ai é un paradîṡ in vatta miṡûra par ognón? Mo s'l'é acsé, ògni paradîṡ al ospitarà såul una persåna såula, ôlter oviamänt Dío ch'l'é ûbich. An srà brîṡa noiåuṡ, ala lónga?), o fårsi - pió ragionevolmänt - i s ṡbâglien adiritûra tótt.
Abandunänd i clâsich paradîṡ, infêren e purgatôri, ed cui bèle fén tröp as parla, ai eṡésten inumerêvvol èter môd ed rafigurères la vétta dåp la môrt, opûr, pió sänplizemänt, la môrt.
La môrt la på gnîr vésta cme un "pasâg̈" vêrs una nòva condiziån, cme una "liberaziån" da quèl, cme una "comuniån" con quèl d'èter. Bän, s'ai pensè a converî sänz'èter ch'as trâta ed metâfor e gnínt ed pió. Avänd esperiänza ed "pasèr" in vétta da una condiziån a l'ètra, a estendän tèl esperiänza al fenåmen ed murîr, e descrivändel cme un "pasâg̈" a s iludän ed savairen a st'môd pió ed prémma. Bän savänd quèl solîv a s dâga la "liberaziån" da quèl ch'a s oprémm, al såna bän ali nostri urìć che tèl esperiänza la påsa aplichères ala môrt. Arcurdänd quanta alegrî a sän pruvè durànt l'intima "comuniån" con una persåna chèra o con un'idê astrâta idealizè, a s pièṡ cuntères che la môrt la à da èser pròpri una fazända ed tèl gêner.
Se tanti persåni äli rîṡen a evitèr äli rapreṡentaziån pió kitsch e banèli, inción, inción, inción, pinsänd ala môrt, al rîṡ a sfuggîr ala metâfora, dimostränd acsé ed brîṡa stèr pinsänd in realtè ala môrt, mo a quèl d'èter. Típich dla metâfora l'é ed significhèr una cåsa par l'ètra. Se difâti a dâg a una dòna "I tå lâver i én pêtal ed råṡa", an spiêgh brîṡa afât che cåsa äli séppen i så lâver, mo a aludéss såul al fât ch'i séppen mårbid cme pêtal ed råṡa. Furtunatamänt tótt a savän csa séppen di lâver, parché ognón ed nuèter l'à vést, tuchè e fårsi anc baṡè almänc un pèra ed lâver. Mo s'a spieghéssen a un extraterèster inteligentéssum mo sänza lâver (par eṡénpi un extraterèster a fårma d'articiòch), ch'i lâver i én "pêtal ed råṡa", al cardrévv d'avair capé csa én di lâver (parché, eṡänd un articiòch, al gh à quèlch esperiänza ed fiûr e pêtal), mo nuèter a savän ch'in realtè al avrévv capé quèl ed completamänt ṡbaglè. Al pinsarévv ch'i lâver i én i pêtal. Gnínt ed pió eråneo!
Al stàss môd, quand una persåna la päns ala môrt cme ala "pèṡ etêrna", cme a un "meritè ripåṡ", cme a "truvèr la så quîṡt", evidentemänt la fa ûṡ ed metâfor ch'an dîṡen dla môrt pió ed quant i pêtal ed råṡa i spiêghen di lâver a l'articiòch extraterèster. Såul parché un cadâver an s måv brîṡa par gnínt, acsé vaghamänt asumigliänd (mo såul vaghamänt) a una persåna ch'la séppa drî a ripuṡères, a ritgnän lécit convénzers che la môrt la SÉPPA un ripåṡ etêren. S'a s tgnéssen al cadâver in salòt (o méi, int la så cambra) par sî mîṡ, e a al vdéssen e odoréssen decompåners in vêrum e dånca trasformères in mòsc, fårsi a cambiarén la nostra metâfora (e imâgin mentèl) a rigôrd dla pèṡ etêrna.
In realtè, quand quelcdón al môr, an eṡésta pió. Mo anc quasst an é brîṡa corèt. O quèl al eṡésta o an eṡésta brîṡa. "An eṡéster pió" an é brîṡa una categorî d'eṡistänza. Nuèter a definän môrta una persåna dla quèl a percepän suséster trâzz ed memôria int la nostra mänt. Se sti trâzz an i én brîṡa o äli svanéssen, cla persåna an é brîṡa môrta, par nuèter. Sänplizemänt, äla AN É BRÎṠA. An eṡésta brîṡa. An eṡésta brîṡa, né l'é mâi eṡisté, né la eṡistarà mâi.
A m arcôrd che da ragazål a i ébbi, in vâri ocaṡiån, una cusiänza intenséssima, mûta, sänza parål, ed quall che la môrt la significhéss, e as tratèva d'un concèt ineṡprimébbil e terificànt. M'é asè difézzil (mo brîṡa impossébbil), da adólt, artruvèr la stàssa agiaciànt consapevolèza. A i ò in mänt tröpi metâfor, a rigôrd dla môrt, ch'dàndum l'iluṡiån ed méi capîrla in realtè äli m alontanen dala comprensiån ed quall ch'äla la séppa. Da ragazål, evidentemänt, a subêva in miṡûra minåura l'inquinamänt metafårich, e am êra acsé possébbil avṡinèrum di pió a l'archetîp dla môrt.
La pió granda pèrt däli persåni madûri o vèci äli lâsen lé ed preocupères o ed sofrîr al pinsîr ed duvair murîr, avànden par eṡénpi azetè l'ineluttabilitè. L'é un'osservaziån ch'am dà solîv, parché al psrévv capitèrum ed dventèr vèć anca mé. Mo am dà anc da pinsèr. La môrt l'é la môrt, a qualsîasi etè. Parché la spavänta mediamänt ed pió da żåven che da vîć? La rispôsta l'é che col pasèr di ân e di decåni, äli metâfor ch'äli s sostituéssen a un'inquietànt comprensiån ed quall ch'murîr al significhéppa, äli s fortifîchen e äli s radicaléṡen. Sumêrs ed metâfor, l'agiaciànt archetîp dla môrt al scumpèr ala vésta, par sänper, fén ala môrt. Al preferé argomänt dla pió granda pèrt di ultraotantén i én äli ûltmi notézzi in vatta al frånt dla môrt. I dscårren tra ed låur ed chi al séppa apêna môrt e ed chi al séppa drî a murîr. Incû a i sän, dmàn chisà. Tótt quasst con granda câlma e normalitè, cme s'invêzi d'andèr a murîr as parléss d'andèr a fèr... un viâg̈.
Adès fè un bèl eṡercézzi. Pruvè a pinsèr ala môrt, e pensè a quall ch'a pensè che la môrt la séppa. L'é una metâfora? Ważvàira, as trâta d'una viṡiån ch'la câva orégin dala våstra esperiänza... terêna? Alåra l'é ṡbaglè. In efèt an på èser èter che ṡbaglè. S'a avrî eṡegué coretamänt l'eṡercézzi, a duvréssi tachèr a sintîr bèle i så prémm efèt. Una zêrta inquietûdin, fårsi adiritûra ansia, certamänt brîṡa una sensaziån ed piaṡair. Ah, a propôṡit: a v srî adè che quasst an é brîṡa ón ed chi típich sâg̈ psicolågich tipo "La vétta int äli tå man" o "Parché suicidères? An al fè brîṡa!" ch'i vrévnen a parål riålver tótt i våster problêma. Qué a stâg inegabilmänt zerchänd d'aumentèr, a parål, la quantitè di våster problêma. Tótavî, parché la totèl e definitîva asänza ed problêma, par quant a n savän, l'é típica såul dla môrt, am pèr ed brîṡa fèrv un ecesîv dispèt. Tra l'èter, détt tra nuèter, an sò gnanc chi a séppa, ossî chi al séppa in efèt ló o äla a cui a m srévv volgänd. An percepéss brîṡa ed vôlgerum a quelcdón in particolèr. Mo chiónqued l'é adès drî a lèzer sti réghi l'é incontrovertibilmänt la persåna in particolèr ala quèl indóbbiamänt a m stâg volgänd. Prémma d'èser detestè pió ed quant am va bän d'èserel, a m sént in duvair ed suggerîr a chi al s sintéss danegè dal eṡercézzi da mé apêna propåst, l'antîdot ai efèt colaterèl ed quant mé a scrîv: Impiè la televiṡiån, vaghè un cångruo nómmer ed minûd tra i canèl col telecomànd, dåp guardè, a oltranza, quall ch'ai é in vatta al ṡberlûṡ, fén ala scumparsa di séntom. Al funziåna sänper. Quand mé istàss a ripôrt di dân dala letûra ed quall ch'däli vôlt a scrîv, a ricårr con suzès a st'uramâi antîgh antîdot, una vaira panacêa cånter äli patologî dal pinsîr.
In concluṡiån: Qualsîasi metâfora nuèter as adòta par rafigurères la môrt, a sän certamänt in erår. Tra tótti äli metâfor imaginâbil, ai n é però óna ch'un påch d'atinänza ogetîva col pasâg̈ da l'eṡistänza ala non eṡistänza la la gh à, e as trâta dla nâsita. Imaginänd ed percårrer a l'indrî la nostra vétta, äla la zèsa al mumänt dla nâsita. Chi al s arcôrda l'istànt dla så nâsita? L'istànt dla nostra môrt al s farà probâbilmänt al stàss idêntich efèt dla nostra nâsita, ossî inción. L'é lågich pinsèr ch'dåp môrt a s sintirän eṡatamänt cme prémma ed nâser. Cme av sintévv, durànt tótta l'eternitè intercôrsa da l'orégin di tänp fén al mumänt dla våstra nâsita?

Roberto Quaglia