ón tra i pió difûṡ preconzèt l'é che la môrt la séppa quèl ed negatîv. Sânta Mèder Cîṡa la s suggeréss anc un preconzèt opåst, ossî che la môrt la séppa in realtè l'inézzi dla vaira vétta, e ch'dånca, intrinsecamänt, la môrt la séppa bene invêzi che male. Mo dåp, Sânta Mèder Cîṡa la s fa una asè mègra figûra quand l'atuèl pèpa, culpé da malatî dla chèrna, an s volż brîṡa fiduciåuṡ ala Sânta Providänza, mo al lâich Policlinico Gemelli, ospedèl terèn asè. Mäntr pilòt ed Formula Ón i métten a ògni Gran Prêmi la så vétta int äli man ed Dío, mäntr ditatûr spietè i fan ètartànt conzedändes periglåuṡ bâgn ed fòla potenzialmänt ostîl, al Pèpa an åuṡa gnanc mostrères ai så fedêl sänza la mâcabbra bèra protetîva ed cristàl trasparänt stabilmänt séta in vatta ala så vetûra fuoriserie, dimostränd acsé d'avair manc fidûcia int la proteziån divîna ed cla ch'i an pilòt e ditatûr, e eṡibänd in pió un'evidänt iper-preocupaziån int i confrónt ed chal famåuṡ sèlt, a parål sänper decantatéssum, vêrs la Vaira Vétta dal Règn Di Zîl.
Mo an vlêva brîṡa scrîver sta lêtra par fèr publizitè al Pèpa. A vlêva métter a nûd, par quant al séppa int äli mî possibilitè, al fât ch'al valåur negatîv asegnè ala môrt al séppa un preconzèt, o quèl dal gêner.
A savän ch'an vivän brîṡa par sänper. La nostra vétta an é brîṡa infiné, mo finé. La gh à di lémit. Quèl i én? Al lémit al quèl a pinsän sänper l'é quall ch'a ciamän "Môrt". Dåp tèl lémit, nuèter an i sän brîṡa. L'é quasst però l'ónich lémit asolût dla nostra vétta? Nå, ai n é un èter. Anc int la direziån opåsta ai é un lémit, prémma dal quèl nuèter an i sän brîṡa. A ciamän tèl lémit "Nâsita". Môrt e nâsita in realtè an eṡésten brîṡa, i én concèt ch'an an inción säns, tant l'é vaira ch'i òmen (e anc parìć dòni) an s én mâi riuscé a métters d'acôrd in vatta a quall ch'eṡatamänt al significhéppa. Par quèlch la vétta umèna la tâca a l'ât dal concepimänt. Par èter quasst al capita bän nåv mîṡ dåp. Mé adiritûra a sustègn che la vétta "umèna" la tâca ancåura dåp, quand al ragazål an séppa pió un tropîṡum dal tótt sänza spâzi mentèl, e al acuiṡéssa al lenguâg̈ umàn e con låu, finalmänt, la cusiänza e la capacitè d'arcurdèr, coscientemente, al pasè. Anc in vatta ala môrt ai én quèlch dispûta. A pèrt chi a parål as dîṡ cunvént che la môrt la séppa in realtè l'inézzi d'una nòva vétta pió bèla (e alåra parché an zêrca brîṡa ed murîr in prassia?), ai é chi al dîṡ che la môrt an eṡésta brîṡa parché quand a i sän nuèter, äla an i é brîṡa, e quand ai é äla, an i sän pió nuèter.
I èser umàn i pénsen: Nâser l'é bèl. Murîr l'é brótt. Mo tótt e dû i én confén dla vétta, in eguèl miṡûra. L'ónica diferänza l'é ch'a pinsän che la nâsita an s på pió capitèr, mäntr la môrt la s capitarà. Quassta l'é una conseguänza dal fât ch'a s arcurdän al pasè, mo brîṡa al futûr. åvi, al pinsarà chi ch'l'é drî a lèzerum. Nå, an é brîṡa åvi, a päns brîṡa såul mé, mo anc ón di pió grand scienziè vivänt "Stephen Hawking".
Int al så bän nòt lîber "Dal big bang ai buchi neri" (impråpria traduziån dal titol originèl inglaiṡ "A brief history of time"), Hawking al introdûṡ al concèt ed "frèza psicolågica dal tänp". An andarò brîṡa int i particolèr par dû impurtànt motîv: al prémm l'é ch'chi l'à decîṡ ed lèzer quall ch'a i ò scrétt mé invêzi ed quall ch'l'à scrétt Hawking al avrà i så bón (o pêsim) motîv. Al secånd motîv l'é bän pió vâlid, e l'é costitué dala mî inadeguatèza a andèr int i particolèr in un câmp indóv a i farévv sóbbit däli gran brótti figûr. A citarò dånca såul una frèṡ ed Hawking: "Äli lażż dla scienza an distinguen brîṡa tra pasè e futûr". Nuèter a al fän, parché la acsé détta frèza psicolågica dal tänp l'é vôlta dal passato vêrs al futûr. Mo in säns asolût (o, s'an v pièṡen brîṡa i asolût, in säns scientéfich, o matemâtich), ai é totèl equivalänza tra pasè e futûr.
Al fât ch'al pasè al séppa bèle sucès e al futûr al âbia ancåura da suzêder i én nostri categorî ed pinsîr. Secånd i scienziè, da Einstein in pó, tótt quall ch'al eṡésta l'é l'univêrs, ważvàira una "bôla" spaziotemporèl finé, ch'la comprànd tótt al spâzi e tótt al tänp ch'i én stè, i én e sänper i saràn.
Druvän una metâfora sänzza. Tótt quall ch'al eṡésta l'é sarè dänter un lîber. Oviamänt, al eṡésta tótt a l'istàss tänp. Quand a lżän al lîber, a s pèr ch'al tänp al scårra, äli persåni prémma äli nâsen e dåp äli môren. Mo s'a lżän dîṡ vôlt ed fîla la pâgina indóv ai é ón ch'al nâs, chal puvrét par nuèter al nâs dîṡ vôlt, pûr eṡänd però sänper vîv una vôlta såula. Dåp che ón l'é môrt, a psän agilmänt tornèr indrî ed quèlch pâgina e ecco ch'l'é ed nåv vîv, pûr eṡänd bèle môrt int al futûr dal lîber. Opûr a psän lèzer zänt vôlt al lîber da l'inézzi ala fén e par zänt vôlt a s pèr ch'i avenimänt in låu cuntgnó i asómen vétta e i s consómen. O invêzi, con un påch ed fadîga, a psän lèzer al lîber al contrèri, e ecco che dala môrt i gnånen fòra i vîv ch'dåp i sparéssen al mumänt dla nâsita e acsé vî, fén a l'inézzi indóv tótt al termína. Qualsîasi cåsa nuèter as decéda ed fèr, al lîber al continua a cuntgnair tótt quall che int al lîber l'é capitè, al capita e int al futûr al capitarà. S'an avî brîṡa dimestichèza con i lébber as på fèr al stàss eṡénpi con un film. Ecco, l'univêrs l'é in st'säns cme un lîber o un film, ch'però nuèter a psän lèzer o guardèr (o méi vîver) såul par un vêrs. E quassta la srévv la frèza psicolågica dal tänp. In realtè, a prescénder dal nåster pónt ed vésta obligè, tótt al tänp al eṡésta a l'istàss tänp insàmm a tótt al spâzi ed cui l'é tótt'ón, par cui gnínt in realtè al svanéss o al pèr, parché tótt a l'istàss tänp e stabilmänt è, in st'ipotêtich Gran Lîber dl'Univêrs.
Adès a m sån pêrs in sti discûrs quand invêzi a vlêva concentrèrum in vatta al preconzèt che la môrt la séppa quèl ed negatîv. A parlarän alåra ancåura ed môrt int la prôsima lêtra, s'an murirò brîṡa prémma, o s'an murirî brîṡa prémma vuèter.

Roberto Quaglia