as à un bèl dîr ch'avair di preconzèt l'é mèl, mo, apónt, as à un bèl dîr e bâsta e anzi, in tèl dîr - s'a vlän andèr in fånd ala questiån - ai é anc asè påch ed bèl.
L'èser umàn al vîv difâti grâzie a una viṡiån dal månnd costitué par al pió da preconzèt. La noziån istàssa ch'avair di preconzèt al séppa un fât negatîv, l'é äla istàssa un preconzèt. Mo csa l'é un preconzèt?
Dal dizionèri Gabrielli: "PRECONZÈT: Ch'l'é concepé int l'ânim prémma d'èser stè cgnusó, cunziderè, sperimentè, in môd da creèr pregiudézzi, da vietèr un giudézzi serêno dla realtè."
Cme as vadd, al preconzèt an é brîṡa al pregiudézzi, mo l'é ed låu invêzi eventualmänt la cauṡa. As nòta cme anc int al dizionèri Gabrielli as acénna al significhè negatîv dal têrmin (...vietèr un giudézzi sereno...). Al dizionèri Gabrielli, definänd al preconzèt, l'é véttima ló istàss d'un preconzèt, dal che consêgua, in virtó dla definiziån ch'ló istàss al atribuéss ala parôla "preconzèt", che al redatåur dal dizionèri l'à definé tèl concèt sänza avairel prémma cgnusó, cunziderè, sperimentè, in ètri parål capé, riportànden invêzi al significhè popolarmänt pió difûṡ, in ètri parål al preconzèt.
Pinsèr ch'in Australia i vîven i cangûr l'é un preconzèt, par ògni persåna ch'an séppa mâi stè in Australia. Anc l'idê che l'Australia l'eṡésta l'é un preconzèt, par chi an i séppa mâi stè. Chi s garantéss che l'eṡistänza dl'Australia an séppa brîṡa såul una leggènda sänza fondamänt? L'é opiniån difûṡa che l'Australia l'eṡésta, mo infén ch'ón an i va brîṡa, cla så opiniån l'é un preconzèt.
An ai é gnínt ed mèl in sti preconzèt. In realtè an ai é gnínt ed mèl int i preconzèt in generèl. Al 99% däli nostri cogniziån äli én in realtè preconzèt. Anc al concèt che Marilyn Monroe la séppa sesualmänt apetébbil l'é un preconzèt. In realtè l'é môrta, sepolté e decompåsta e dånca tótt'èter ch'sesualmänt riutilizâbil. Anc al concèt ch'la fóss sesualmänt apetébbil quand l'êra vîva l'é un preconzèt. A sän giósta vést quèlch så truchendéssima imâgin bidimensionèl in movimänt, sänza gnanc sintîren la våuṡ (dopiè). Par quall ch'a n savän nuèter la spuzèva, e al så fiè al psêva evochèr l'impresiån d'un distilè ed calzét mèrz. Par quall ch'a n savän tótti äli så fòto e tótt i fotogrâma ed tótt i så film i én abilmänt ritochè par fèrsla parair arapànta. An l avän brîṡa cgnusó e sperimentè, quassta l'é la veritè, ògni opiniån ch'a gh avän ed quall ch'äla la fóss l'é un preconzèt.
S'ón pròpri an sa csa fèr, al på astères a una scrivanî o in èter lågh e elenchèr in vatta a un fói ed cârta tótt i så preconzèt ch'ai gnånen in mänt, ważvàira tótti äli cås ch'al ritén ed savair pûr an avänd mâi avó ocaṡiån ed verifichèrli, sperimentèrli, fèren esperiänza in prémma persåna. An ò idê a che cåsa al påsa servîr fèr quasst, mo se a quelcdón ai vén dabån vòia ed fèrel, ló/äla al savrà csa ai/i servirà.
S'alåra i preconzèt an én gnínt ed mèl, csa serv savair csa i én? E parché a n sän drî a parlèr?
Be', tant par tachèr par restituîr la dignitè perdó al concèt ed preconzèt, incolpêvvol véttima ed sé istàss, ważvàira d'un preconzèt.
E tirän adès in bâl un èter vocâbol véttima d'un atråz preconzèt: "Discriminazione"! I s an insgnè che discriminèr l'é mèl. As s dîṡ solidèl con äli acsé détti "véttimi dla discriminaziån". As parla int i telezornèl ed "grâv fât ed discriminaziån". La parôla "discriminaziån" l'é spass asocià a "intolleranza", cme s'äli significhéssen quèl ed sémil.
Al dizionèri Gabrielli al dîṡ: "DISCRIMINAZIÅN: L'ât e l'efèt dal discriminèr, distinziån, diferänza."
E ancora: "DISCRIMINÈR: Fèr diferänza o distinguer tra persåni e cås; differenzièr, distinguer." Gnínt ed negatîv l'é cuntgnó in tèl vocâbol. Che la discriminaziån la séppa quèl ed negatîv in sé, l'é un preconzèt. Chiónqued al ritéggna che "discriminèr" al séppa male, l'à adotè tèl preconzèt, dal che consêgua, in virtó dla definiziån dal Gabrielli ed "preconzèt", che tèl persåna l'à mâi cgnusó, cunziderè, sperimentè, al reèl significhè dla parôla "discriminèr".
E discriminèr, ważvàira distinguer, riconóser diferänz, l'é invêzi esenzièl int la vétta ed chiónqued. E l'é impurtànt imparèr a discriminèr consientemänt, lucidamänt, såver tótt a rigôrd ai preconzèt, ważvàira cla gran mâsa ed convinziån ch'an én brîṡa frót dl'esperiänza, dla så sperimentaziån, d'una cgnusänza aprofondé, däli necesèri verîfiche. Biṡåggna ciapèr cusiänza di så preconzèt e tra ed låur discriminèr, separänd i preconzèt ûtil da chi dannåuṡ, chi sensè da chi dissenè. L'é ûtil e sensè avair al preconzèt che l'Australia l'eṡésta, anc s'an s é mâi stè, parché a st'môd as på eventualmänt ciapèr in consideraziån l'opurtunitè d'andèregh in vacanza. L'é dannåuṡ e dissenè avair al preconzèt ch'i naigher i én una râza inferiåura, parché as s crêa di nemîgh ch'nemîgh altrimänti an srévnen brîṡa, e as inzentîva e legitima int al contänp èter individui a svilupèr al stàss preconzèt int i nåster confrónt.
In séntesi, la vî dla savièza l'é cla d'imparèr a discriminèr tra i så preconzèt, e brîṡa in bâṡ ai så preconzèt.
Tótt st'polpetån al intendêva introdûṡer quèlch divagaziån a rigôrd dal difûṡ preconzèt dla môrt. A n parlarän, chèr Maurizio Costanzo Show, int la prôsima lêtra.

Roberto Quaglia