m'aprofitiò da teu existénsa, da teu atençión, da mæ existénsa, da mæ atençión e de questa mæ lettia pe svilupâ i fondaménti da mæ "TEORÎA DE L'ÜTILITÆ SOCIÂLE". No sò s'a segge granché cómme teorîa, ascì perché a l'é ciù che âtro quarcösa ch'o m'é vegnûo in ménte ùrtimaménte pe sopperî a l'oréndo vêuo concetoâle in mì da sénpre existénte, perché ò sénpre refuòu i preconcètti precòtti in sciô funçionaménto de l'èsse umàn e scìmili che són ancheu coscì de mòda in tûtti i çervèlli.
Premétto che quànde pàrlo de "ütilitæ" e de "sociâle" no me riferìscio assolutaménte a quarcösa tîpo valôri ch'e dêvan èse poxitîvi ò negatîvi ò tûtti dôi. Inténderò sénpre e paròlle "ütilitæ" e "sociâle" pe-o seu asètico significâto tècnico, sénsa quélle aceçioìn coinvolzénti 'n giudìçio co-e quæ de sòlito o vêgne trasfiguròu o seu pûo significâto. O l'é questo o prìmmo preconcètto che dovémmo abolî, se vêuggemo capîghe quarcösa de l'èsse umàn. Che quarcösa o segge ûtile o no significa ch'o segge bón ò giùsto. O significa ch'o l'é ûtile in sénso funçionâle e bàsta.
Questo premìsso, passémmo a-o dónca e dintórni.
No l'é de seguo 'na mæ invençión che l'èsse umàn o segge 'n'animâle sociâle, vêuo dî ch'o l'àbbie bezéugno de intéssîe relaçioìn sociâli. Quéllo che mì sostêgno o l'é che l'èsse umàn o segge esclusivaménte 'n'animâle sociâle, vêuo dî ch'o no pòsse existe se no in funçión de quarchedùn ò quarcösa estèrni a sénn-e. Tûtti i nòstri ciù comùn giudìçi in sci èsi umàn, bón, cativo, egoìsta, altruìsta, ecc., són categorîe sbaliæ, fondæ in sci l'eròneo preconcètto che l'indivìdoo umàn o pòsse èse ciù ò mêno "socialménte ûtile". E diferénse existan, tra indivìddoi e indivìddoi, ma repulìndo ògni conportaménto de quæ se sîa indivìdoo da tûtte e sorvastruttûe sinbòliche co-e quæ sémmo avesæ a revestîlo, se atrovémmo in màn sénpre o mæximo mìnimo denominatô mùltiplo: l'ütilitæ sociâle.
No existan indivìddoi socialménte inûtili. Quànde quarchedùn o l'é socialménte inûtile o mêue. (Questo o no significa che chiunque o mêue o segge socialménte inûtile). Ma... cöse a l'é l'ütilitæ sociâle?
Dovémmo primma de tûtto abàtte o preconcètto ch'o segge ûtile socialménte chi o zôve a tûtta a societæ ò a quélla pàrte da societæ ch'a ne piâxe de ciù. Fìnn-a a quànde se ostinémmo a descrîve a realtæ cómme voriéiscimo che a realtæ a fîse, mâi se avixinerémo a-a realtæ.
O l'é socialménte ûtile chiunque o sodisfa 'na quæ se sîa exigénsa d'âtri. No necessariaménte 'na exigénsa ch'a l'àbbie o nòstro consénso. O pêu tratâse de 'na exigénsa inta quæ se identifichémmo faciliménte (agiutâ quarchedùn a sorvîve), ò pûre 'na exigénsa lontànn-a da-o nòstro mòddo de védde e cöse (agiutâ quarchedùn a massâ quarchedùn âtro). Èse ûtili socialménte o significa sôlo questo.
O l'é defìçile abandonâ o preconcètto che l'ütilitæ sociâle a segge necessariaménte quarcösa de "bón". Consciderémmo, pe nòstra natûa e retàggio culturâle, socialménte ûtile a crozerossìnn-a ch'a cûa 'n infèrmo, ma no o traficànte de dröga ò o ditatô sangoinârio. E o l'é pe câuza de sto preconcètto che no reuscémmo a capî perché quarchedùn o pòsse fâ o traficànte de dröga ò l'assascìn. A sto pónto bézeugna sôlo decîdise se se vêu capî cómme o funçiónn-a l'èsse umàn e a seu societæ ò se se vêu inveçe continoâ a croziolâse inta mizerríscima iluxón de avéi capîo che ghe són i bón e i cativi e che niâtri, naturalménte, fémmo sénpre pàrte di bón. Se se vêu capî, bézeugna momentaneaménte acantonâ i seu dògmi, vêuo dî quélle "quòte" de Veitæ Rivelâ solidaménte aroccæ inta nòstra ménte, dîghe insormontàbili cóntra e quæ vàn a arestâse quélli mìlle flùssi e revétti che són e nòstre conoscénse ch'e créscian, se trasfórman, votæ a confluî inte 'n savéi dinàmico e tumultuôzo, se no fîse apónto pe quélle stùpide dîghe, sòlidi àrgini cóntra ògni ulteriôre conprenscion.
No existe èsse umàn ûtile sôlo a lê mæximo. Né existe èsse umàn ûtile a tûtti i âtri. O cosídétto lìbero arbìtrio e de seguo e circostànse condûan i indivìddoi a "çèrne" i referénti a-i quæ èse ûtili inta seu vìtta. Ma a scélta a l'é raraménte, se no adiritûa mâi, 'na scélta reâlmente tâle, 'na scélta meditâ e consapeivole. A l'é, ciù de questo, l'eserçìçio de 'n istìnto innòu, quéll'istìnto ch'o fâ de l'èsse umàn 'n animâle sociâle. L'istìnto sociâle umàn o condûe l'indivìdoo a çercâ âtri a-i quæ èse ûtile, a-o livèllo ciù cònsono a-e seu speçificitæ. During l'infànsia, se l'é ûtili a-i genitôri in quànto figgi, e se l'é ûtili a-i âtri figeu in quànto conpàgni de zêughi. Rivæ a l'etæ adùlta, tûtte dôe e funçioìn pèrdan d'adegoatézza. O cosídétto "inseriménto inta societæ" o l'é 'n moménto delicòu pròpio perché fortíscima a l'é l'exigénsa de passâ da-e antîghe funçioìn a-i nêuvi rêui de ütilitæ. Se câla a precipìçio into rêuo d'ütilitæ ciù idòneo a-e seu caraterìstiche tra quélli rézi disponìbili da-e circostànse. Gh'é chi o reûsce a deventâ avocâto, chi o l'é felîçe de deventâ operâio, chi o no atrêuva de mêgio che arolâse inte 'n esèrcito merçenârio, chi o intraprénde a carêa de toscicòmane. Quàrche de ste atividæ a niâtri ne piâxan, âtre no. Chi ê intraprénde ê çèrne, preferéndo l'ùnn-a a-e âtre, ò suicidàndose se o no intravéde ò o reûsce a imaginâse e a creâse rêui ch'o percepìsce cònsoni a-e seu speçificitæ. Quæ se sîa a segge a stràdda intrapréiza, lê a l'é de ütilitæ a quarchedùn âtro. Se coscì o no fîse, l'indivìdoo o moiéiva in brêve de fàmme ò d'âtro.
Abandonémmo, ô repéto ancón, o preconcètto ch'o segge d'ütilitæ sociâle quéllo ch'o segge ûtile a-a magiorànsa da popolaçión. O l'é fâzo. O l'é 'n assùnto ipòcrita ûtile sôlo a fâne sentî bón. A-o móndo ghe són 5 miliàrdi de persónne. Aplicàndo rigorozaménte o nòstro câo preconcètto, o pêu èse conscideròu de ütilitæ sociâle sôlo quéllo ch'o mîe a-o bén de ciù de 2,5 miliàrdi de persónne. Coscì, ascì inte l'ànbito do nòstro preconcètto, e contradiçioìn són insormontàbili. O fæto vêo o l'é che o l'é de ütilitæ sociâle quæ se sîa cösa a vêgne fæta in funçión de quarchedùn âtro, segge sto âtro 'n grùppo sociâle, 'n nùcleo familiâre, 'n sìngolo indivìdoo ò 'n animâle.
Adolf Hitler sénsa dùbbio o no l'êa ûtile a-i ebrêi ch'o fâzéiva sterminâ, ma o ô l'êa a-a popolaçión ch'a gh'avéiva dæto tûtto o seu potêre. Scìmilmente, during a guèra do gólfo George Bush o no l'êa ûtile a-i irakén ch'o fâzéiva sotterâ vîvi inte trincêe da câri armæ adibîi a tratôri, ma o ô l'êa a-e popolaçioìn oçidentâli, niâtri conpréixi, che continoémmo a voréi brûxâ inte nòstre automòbili o petròlio àrabo pagàndolo mêno, tànto mêno de quéllo ch'o cósta l'ægoa minerâle. O ditatô ch'o scadénn-a 'na guèra o no l'é ûtile a tûtti quélli che mêuan, ma o ô l'é a-i vinçitôri ch'e sorvîvan. O toscicòmane o no l'é ûtile a-e vìttime ch'o derùbba, ma o ô l'é a-o spacciatô, e ascì a l'industrîa de-e autoràdio. L'assascìn o no l'é ûtile a-a seu vìttima, ma o ô l'é a-o mandànte. O mafiôzo o no l'é ûtile a-o comerçànte ch'o taglézza, ma o ô l'é a-o polìtico a-o quæ o procûa i vôti, o polìtico corótto o no l'é ûtile a quélli ch'ô àn elètto, ma o ô l'é a-o corutô. Galileo Galilei o no l'êa ûtile a-i seu contenporànei ch'ô àn perseguitòu, ma o ô l'êa a-i descendénti ch'ô àn savûo conpréndce. O pìccolo delinquénte o no l'é ûtile a-i seu derubæ, ma o ô l'é a-i seu familiâri ch'co-i dinæ rubæ o mantêgne, ò a-e seu dònne ch'o pêu coscì inpî de regàlli ò sénpliceménte a-a bànca dôve o ricìcla o mâtòllo. L'editô o no l'é ûtile a-e foréste ch'e vêgnan sterminæ pe fornîghe a càrta, ma o ô l'é a-i seu lettôri. L'animalìsta o no l'é ûtile a-i èsi umàn ch'e comèrçian in animâli mòrti, ma o ô l'é a-i animâli ch'o çèrca de sarvâ. O vegetariàn o no l'é ûtile a-i vegetâli, de cûi o l'é costrétto a fâ stràgge pe nutrîse, ma o ô l'é a-i animâli, che no vêgnan mascæ pe lê. O traficànte internazionâle de dröga o no l'é ûtile a-e famìggie rovinæ da-i figgi drogæ, ma o ô l'é a-i spacciatôri ch'e véndan a-o detàglio e a-e bànche svìssere, ch'e ricìclan i seu dinæ ilegâli. E a-a fìn ascì l'eremîta, ch'o no l'é ûtile a nisciùn umàn, perché o vîve in izolaménto, o ô l'é a-o càn ò a l'âtro immancàbile animâle ch'o "ghe têgne conpagnîa".
A societæ umànn-a a l'é 'na intricatíscima gióngla de nèssi de reçìproca ütilitæ. Ciamémmo egoìsta chi sénpliceménte o no l'à intençión de èse ûtile a niâtri ò a chi niâtri voriéiscimo ch'o se rendésse ûtile. De seguo ascì lê o l'é ûtile a quarchedùn. O rìcco avîdo tîgno ch'o no mòlla 'na lîra a nisciùn pe tûtta a vìtta, da niâtri tîpicaménte inquadròu cómme a quintesénsa de l'egoìsta" (vêuo dî "de chi o l'é ûtile sôlo a lê mæximo"), o l'é inveçe ûtile a-e bànche ch'e adêuvian o seu dinâ, e ascì a-i erêdi. Ô ciamémmo egoìsta sénpliceménte perché niâtri no sémmo e bànche né i erêdi, né se identifichémmo con lô.
Questo o no significa ch'o segge moralménte ugoâle agiutâ 'n infèrmo ò traficâ eroìnn-a, e chiunque o pensésse che mì ô pénse o saiéiva 'n defiçénte. Ma o traficànte de eroìnn-a o â pénsa pròpio coscì, sednò o no faiéiva quéllo ch'o fâ, e se vêuggemo capî perché o ô fâ dovémmo conpréndce cöse o ne pénsa lê, no cöse o ne pensémmo niâtri. Ebbén, lê o vedde 'n mercâto, quéllo de l'eroìnn-a, e o pénsa che quarchedùn o riforniâ quéllo mercâto, se no ô faiâ lê. E se no gh'é o mercâto, lê o vedde i produtôri, ch'àn bezéugno de 'n mercâto, e se quàrche lêugo o se prèsta a deventâ 'n mercâto, o ô deventerâ de seguo, segge ch'o segge lê a ocupâsene, segge ch'o segge 'n âtro. A niâtri o pêu no piaxéi sto seu mòddo de razonâ, ma o l'é o seu mòddo de razonâ, e dovémmo capîlo se vêuggemo conpréndce i fenòmeni a quéllo coreláti. Capîlo, ô repéto, o l'é cösa despâeìa da-o giustificâlo.
Ògni tendénsa umànn-a a génera mistitozaménte 'na tendénsa opòsta. Piggiæ 'na opinión quæ se sîa, urlæla a-o móndo, e quéllo o se dividerâ in persónne ch'e â condivîdan e persónne ch'e â contràstan. Questo o vâ pe quæ se sîa opinión. Urlæ che i çìgni són bèlli, e tànti obietiàn ch'àn o còllo tròppo lóngo. Manifestæ amô pe-i gàtti, e tànti diàn ch'e ê òddian, insultæ i càn, e sèrpi, i scorpioìn, e quarchedùn o s'ergerâ a-a seu diféiza, cantæ o vòstro amô pe Dîo, e quarchedùn o ô biastemerâ, biastemâlo e tànti ô amiàn de ciù, esaltæ l'amô e âtri ô ripudiàn pe l'òddio, dimandæ a pâxe e âtri dimandiàn a guèra, afermæ che quéllo che mì àbbie finn'òua scrîto o l'é stèrco puríscimo, e âtri ô piggiàn a Vangêlo.
O mîto de l'altruìsmo e o mîto de l'egoìsmo vàn coscì abolîi. Ch'o s'assùmme ciascedùn a lùcida responsabilitæ de decîde autonomaménte quæ funçioìn de ütilitæ a vantàggio de chi lê o vêugge e o pòsse revestî inta seu vìtta. E ch'o rispétte quélli ch'àn fæto scélte despæge. O móndo o poriéiva coscì deventâ 'n lêugo 'n pö ciù vivìbile.
E sorviatùtto, a scélta de vìtta che ciascedùn ch'o pénse minimaménte o dêve coscì fâ, a l'é se preferî a conoscénsa pûre amâa do ciù plausìbile di nèssi tra e cöse (in pràtica a realtæ), e coscì tâle conoscénsa e relatîva saviézza onestaménte perseguî, ò pûre preferî sterilménte gingilâse pe tûtta a vìtta co-e repetitîve e confortànti çelebraçioìn do seu immòto e sénpre giùsto e fitiçiaménte superiôre pónto de vìsta. Scuzæ a fràze conplicâ, ma a m'é vegnûa de gètto. Se a no v'é piaxûa dezmenteghæla in fùria.
E pe finî in beléssa, scuzæme se no són alberoni, ma ascì lê ch'o se scûze de no èse mì ò a-o mànco ch'o se scûze de no avéi spiegòu esaurienteménte e con paròlle seu quéllo che inveçe o l'é toccòu a mì pensâ, a mì che ôtre che no èse 'n socòlogo patentòu, cómme lê inveçe tûtti conscìderan ch'o segge, no goàgno manco 'na mûggia de palànche a avéi sti pensci che no me conpêtan, méntre lê, a-o quæ ghe conpêtan, inveçe e bèlle palànche ê goàgna sénsa avéile (i suçitæ pensci).

Roberto Quaglia