


 |
TEORIA DE S'UTILIDADE SOTZIALE
Caru Maurizio Costanzo Show,
mi apo a profetare de s'esistèntzia tua, de s'atentzione tua, de s'esistèntzia mia, de s'atentzione mia e de custa lìtera mia pro isvilupare sos fundamentos de sa "TEORIA DE S'UTILIDADE SOTZIALE" mia. No isco si siat granché comente teoria, fintzas proite est prus che à teru carchi cosa chi m'est bènnida a conca ùrtimamente pro sopperire a s'orrendu và cuu contzetuale in me dae semper esistente, proite apo semper refudadu sos preconcetos precotos subra su funtzionamentu de s'èssere umanu e à ffines chi sunt oe in die gasi de moda in totu sos cherbeddos.
Premito chi cando faeddo de "utilidade" e de "sotziale" no mi riferzo assolutamente a carchi cosa tipu valore chi apant a èssere positivas o negativas o ambos duos. Apo a intèndere semper sas parà ulas "utilidade" e "sotziale" pro su asèticu significadu tècnicu issoro, sena cussas atzetziones chi cuinvolgent unu giudìtziu cun sos cales usualmente benit trasfiguradu su puru significadu issoro. Est custu su primu preconcetu chi amus de abolire, si cherimus bi cumprèndere carchi cosa de s'èssere umanu. Chi carchi cosa siat ùtile no significat chi siat bona o giusta. Significat chi est ùtile in sensu funtzionale e bastat.
Custu premìtidu, colamus a su dunca e a sos intoronos.
No est tzertu una imbentzione mia chi s'èssere umanu siat un'animale sotziale, est a nà rrere chi tenet bisòngiu de intèssere relatziones sotziales. Su chi deo sustèngio est chi s'èssere umanu siat esclusivamente un'animale sotziale, est a nà rrere chi no potzat esìstere sinono in funtzione de calicunu o carchi cosa esterna a sese. Totu sos prus comunes giudìtzios nostros subra sos èsseres umanos, bonu, malu, egoista, altruista, etc., sunt categorias isbagliadas, fundadas subra su isbagliadu preconcetu chi s'indivìduu umanu potzat èssere prus o mancu "sotzialmente ùtile". Sas diferèntzias esistint, tra indivìduos e indivìduos, ma limpiende onni cumportamentu de cale si siat indivìduu dae totu sas sovrastruturas simbòlicas cun sas cales semus abituados a lu rebestire, nos torramus a agatare in manu semper su matessi mìnimu denominadore mùrtiplu: s'utilidade sotziale.
No esistint indivìduos sotzialmente inùtiles. Cando calicunu est sotzialmente inùtile morit. (Custu no significat chi chie si siat morit siat sotzialmente inùtile). Ma... ite est s'utilidade sotziale?
Amus primu de totu de aterrare su preconcetu chi siat ùtile sotzialmente chie giovat a tota sa sotziedade o a cussa parte de sa sotziedade chi nos praghet de prus. Finas a cando nos ostinamus a descrìere sa realidade comente cheriamus chi sa realidade esseret, mai nos amus a acurtziare a sa realidade.
Est sotzialmente ùtile chie si siat satisfaghet una cale si siat esigèntzia de sos à teros. No netzessariamente una esigèntzia chi tenet su cunsensu nostru. Podet tratà resi de una esigèntzia in sa cale nos identificamus fà tzile (agiuare a calicunu a subrabbìvere), opuru una esigèntzia atesu de su modu nostru de bìdere sas cosas (agiuare a calicunu a bochire a carchi à teru). Èssere ùtile sotzialmente significat isceti custu.
Est difìtzile abbandonare su preconcetu chi s'utilidade sotziale siat netzessariamente carchi cosa de "bonu". Cunsideramus, pro sa natura e retà giu culturale nostru, sotzialmente ùtile sa croghe-rossina chi curat unu maladu, ma no su trafficante de droga o su ditadore sanguinà riu. E est pro cà usa de custu preconcetu chi no resessimus a cumprèndere proite calicunu potzat fà ghere su trafficante de droga o s'assassinu. A custu puntu bi cheret isceti si detzìdere si si cheret cumprèndere comente funtzionat s'èssere umanu e sa sotziedade sua o si si cheret imbetzes sighire a si crogiolare in sa misèrrima illusione de à ere cumpresu chi b'at sos bonos e sos malos e chi nois, naturalmente, faghimus semper parte de sos bonos. Si si cheret cumprèndere, bi cheret momentaneamente acantonare sos dogmas suos, est a nà rrere cussas "cuotas" de Veridade Revelada solidamente aroccadas in sa mente nostra, digas insormontà biles contra sas cales andant a s'arrestare cussos mìgia rios e rìgulos chi sunt sas connoschèntzias nostras chi crèschent, si trasformant, votadas a confluire in unu ischire dinà micu e tumultuosu, si no fiat apuntu pro cussas istùpidas digas, sòlidos à rghines contra onni ulteriore cumprensione.
No esistit èssere umanu ùtile isceti a sese matessi. Ne esistit èssere umanu ùtile a totu sos à teros. Su gasi naradu lìberu arbìtriu e tzertamente sas tzircustà ntzias cundughent sos indivìduos a "iseberare" sos referentes a sos cales èssere ùtile in sa vida sua. Ma s'isèberu est raramente, si no fintzas mai, un'isèberu realmente tale, un'isèberu meditadu e cussiente. Est, prus de custu, s'esertzìtziu de un'istintu innadu, cussu istintu chi faghet de s'èssere umanu un'animale sotziale. S'istintu sotziale umanu cundughet s'indivìduu a chircare à teros a sos cales èssere ùtile, a su livellu prus cònsonu a sas ispetzificidades suas. Durante s'infà ntzia, si est ùtile a sos genitores comente fìgios, e si est ùtile a sas à teras criaduras comente cumpà ngios de giogos. Arribados a s'edade adulta, ambas duas sas funtziones pèrdent adeguatesa. Su gasi naradu "inserimentu in sa sotziedade" est unu momentu delicadu pròpiu proite fortìssima est s'esigèntzia de colare dae sas antigas funtziones a sos noos rolos de utilidade. Si si falat a pretzìpitu in su rolu de utilidade prus idòneu a sas caraterìsticas suas tra cussos rìsidos disponìbiles de sas tzircustà ntzias. B'at chie resessit a diventare avocadu, chie est felitze de diventare operà iu, chie no agatat de mègius che s'arrolare in un'esèrcitu mertzenà riu, chie imprendet sa carriera de tossicòmanu. Tzertas de custas atividades a nois praghent, à teras nono. Chie las imprendet las iseberat, preferende s'una a s'à tera, o bochèndesi si no intravidet o resessit a s'immaginare e a si creare rolos chi sentat cònsonos a sas ispetzificidades suas. Cale si siat siat sa carrela imprèndida, issa est de utilidade a carchi à teru. Si gasi no fiat, s'indivìduu diat morrer in pagu de fà mine o de à teru.
Abbandonamus, lu torro a nà rrere galu, su preconcetu chi siat de utilidade sotziale su chi siat ùtile a sa majoria de sa populatzione. Est fà ulu. Est un'assuntu ipòcrita ùtile isceti a nos fà ghere sentire bonos. In su mundu b'at 5 miliardos de persones. Aplichende rigorosamente su caru preconcetu nostru, podet èssere cunsideradu de utilidade sotziale isceti su chi mirat a su bene de prus de 2,5 miliardos de persones. Gasi, fintzas in s'à mbitu de su preconcetu nostru, sas contraditziones sunt insormontà biles. Su fatu beru est chi est de utilidade sotziale cale si siat cosa benit fata in funtzione de carchi à teru, siat custu à teru unu grupu sotziale, unu nùcleu familiare, unu sìngulu indivìduu o un'animale.
Adolf Hitler sena duda no fiat ùtile a sos ebreos chi faghiat isterminare, ma lu fiat a sa populatzione chi l'aiat dadu totu su podere suo. Sìmilmente, durante sa gherra de su golfu George Bush no fiat ùtile a sos irachenos chi faghiat interrare bios in sas trincheas dae carros armados adibidos a tratore, ma lu fiat a sas populatziones otzidentales, nois cumpresos, chi sighimus a chèrrere brusiare in sas automòbiles nostras su petròliu à rabu paghèndelu mancu, meda mancu de su chi costat s'abba minerale. Su ditadore chi iscadenat una gherra no est ùtile a totu cussos chi mòrent, ma lu est a sos binchidores chi subrabbivent. Su tossicòmanu no est ùtile a sas vìtimas chi furat, ma lu est a su spatzadore, e fintzas a s'indùstria de sas autoradios. S'assassinu no est ùtile a sa vìtima sua, ma lu est a su mandante. Su mafiosu no est ùtile a su cummertziante chi tagliègiat, ma lu est a su polìticu a su cale procurat sos votos, su polìticu corrutu no est ùtile a cussos chi l'ant elètadu, ma lu est a su corrutore. Galileo Galilei no fiat ùtile a sos cuntemporà neos suos chi l'ant persighidu, ma lu fiat a sos descendentes chi l'ant ischidu cumprèndere. Su piticu delincuente no est ùtile a sos derubbados suos, ma lu est a sos familiares suos chi cun sos dinaris furados mantenet, o a sas fèminas suas chi posca gasi prenat de regalos o simplemente a sa banca in ue ritziclat su maletortu. S'editore no est ùtile a sas forestas chi benint isterminadas pro li fornire sa carta, ma lu est a sos letores suos. S'animalista no est ùtile a sos èsseres umanos chi cummèrtziant in animales mortos, ma lu est a sos animales chi chircat de sarvare. Su vegetarianu no est ùtile a sos vegetales, de sos cales est custrintu a fà ghere istrage pro si nutrire, ma lu est a sos animales, chi no benint mortos pro issu. Su trafficante internatzionale de droga no est ùtile a sas famìlias ruinadas de sos fìgios drogados, ma lu est a sos spatzadores chi bendent a su dettà gliu e a sas bancas isvìtzeras, chi ritziclant sos dinaris illegales suos. E in fine fintzas s'eremita, chi no est ùtile a perunu umanu, proite bivet in isolamentu, lu est a su cane o a s'à teru immancà bile animale chi "li tenet cumpangia".
Sa sotziedade umana est una intricatìssima giungla de nessos de retzìproca utilidade. Giamamus egoista chie simplemente no tenet intentzione de èssere ùtile a nois o a chie nois cheriamus chi issu si rendesset ùtile. Tzertamente fintzas issu est ùtile a calicunu. Su ricu gulosu tacaññu chi no mollat una lira a nemos pro tota sa vida, dae nois tìpicamente incuadradu comente sa cuintessèntzia de s'egoista" (est a nà rrere "de chie est ùtile isceti a sese matessi"), est imbetzes ùtile a sas bancas chi impreant su dinari suo, nonché a sos eredes. Lu giamamus egoista simplemente proite nois no semus sas bancas ne sos eredes, ne nos identificamus cun issos.
Custu no significat chi siat moralmente eguale agiuare unu maladu o trafficare eroina, e chie si siat pensaret chi deo lu penso diat èssere unu defitziente. Ma su trafficante de eroina la pensat pròpiu gasi, sinono no diat fà ghere su chi faghet, e si cherimus cumprèndere proite lu faghet amus de cumprèndere ite nde pensat issu, no ite nde pensamus nois. Ebbè, issu bidet unu mercadu, cussu de s'eroina, e pensat chi calicunu at a fornire cussu mercadu, si no lu at a fà ghere issu. E si no b'at su mercadu, issu bidet sos produtores, chi tenent bisòngiu de unu mercadu, e si carchi logu si prestat a diventare unu mercadu, lu at a diventare tzertamente, siat chi siat issu a si nde ocupare, siat chi siat un'à teru. A nois posca no praghere custu modu suo de rasonare, ma est su suo modu de rasonare, e amus de lu cumprèndere si cherimus cumprèndere sos fenòmenos a issu correlados. Su cumprèndere, lu torro a nà rrere, est cosa diversa de lu giustificare.
Onni tendèntzia umana generat misteriosamente una tendèntzia contrà ria. Pigade una opinione cale si siat, isbellià dela a su mundu, e issu si at a divìdere in persones chi la cumpartzint e persones chi la contrastant. Custu balet pro cale si siat opinione. Isbelliade chi sos cignos sunt bellos, e medas ant a obietare chi tenent su tzugu tropu longu. Manifestade amore pro sos gatos, e medas ant a nà rrere chi los òdiant, insurtade sos canes, sos terpentes, sos iscorpiones, e calicunu s'at a artziare a difesa issoro, cantade s'amore bostru pro Deus, e calicunu lu at a frastimare, frastimà delu e medas lu ant a amare de prus, esaltade s'amore e à teros lu ant a repudiare pro s'òdiu, pedide sa paghe e à teros ant a pedire sa gherra, afirmade chi su chi deo apo finas a immoe iscritu est istercu purìssimu, e à teros lu ant a leare a Evangèliu.
Su mitu de s'altruismu e su mitu de s'egoismu andant gasi abolidos. Chi s'assumat ognunu sa lùtzida responsabilidade de detzìdere autonomamente cale funtzione de utilidade a vantà giu de chie issu o issa cheret e potzat rebestire in sa vida sua. E rispetet a cussos chi ant fatu iseberos diversos. Su mundu diat pòdere gasi diventare unu logu unu pagu prus bivìbile.
E suba de totu, s'isèberu de vida chi ognunu chi mìnimamente pensat depet gasi fà ghere, est si preferire sa connoschèntzia fintzas amara de su prus plausìbile de sos nessos tra sas cosas (in prà tica sa realidade), e gasi custa connoschèntzia e relativa sabidoria onestamente persighire, opuru preferire sterilmente si gingillare pro tota sa vida cun sas ripetitivas e cunfortantes tzelebratziones de su immotu e semper giustu e fittìtziamente superiore puntu de vista suo. Iscusade sa frase cumplicada, ma m'est bènnida de getu. Si no bos est prà ghida ismentigà dela a lestru.
E pro acabare in bellesa, iscusà demi si no so alberoni, ma fintzas issu s'iscusat de no èssere deo o a su nessi s'iscusat de no à ere ispiegadu esaurientemente e cun parà ulas suas su chi imbetzes est tocadu a mie de pensare, a mie chi in prus de no èssere unu sotziòlogu patentadu, comente issu imbetzes totus cunsìderant chi siat, no balà ngio mancu unu sacu de dinaris a à ere custos pensamentos chi no mi cumpètent, mentras issu, a su cale cumpètent, imbetzes de bellos dinaris los balà ngiat sena los tènnere (e sutzitados pensamentos).
Roberto Quaglia
S'òpera "Caro Maurizio Costanzo Show...", intrea o in parte, podet èssere lèghida, iscarrigada in su computer, imprentada e copiada chene lìmites, isceti pro impreu personale. Totu sos testos e sas illustratziones sunt propiedade de Roberto Quaglia e no podent èssere impreados intreos o in parte chene permissu. Su progetu grà ficu e sos cumponentes grà ficos de custas pà ginas sunt propiedade riservada de Roberto Quaglia. S'òpera "Caro Maurizio Costanzo Show...", intrea o in parte, no podet èssere posta in bèndida a perunu tìtulu chene permissu in antis.
© 1994-2000 Roberto Quaglia.
|