a m aprofitarò dla tå eṡistänza, dla tå atenziån, dla mî eṡistänza, dla mî atenziån e ed sta mî lêtra par svilupèr i fondamänt dla mî "TEORÎ DL'UTILITÈ SOCIÈL". An sò s'la séppa granchè cme teorî, anc parché l'é pió che èter quèl ch'm'é gnó in mänt ultimamänt par sopêrir a l'orénd vûd concetuèl in mé da sänper eṡistänt, parché a i ò sänper rifiutè i preconzèt precòt in vatta al funzionamänt dl'èser umàn e afén ch'i én incû acsé ed môda in tótt i zarvî.
A premétt che quand a parl ed "utilitè" e ed "socièl" an m riferéss asolutamänt a quèl tîp valûr ch'i âbien da èser poṡitîv o negatîv o tótt e dû. A intendrò sänper äli parål "utilitè" e "socièl" par al så asêttich significhè têcnich, sänza cäli aceziån ch'äli coinvålgen un giudézzi con äli quèl uṡualmänt al vén trasfigurè al så pûr significhè. L'é quasst al prémm preconzèt ch'a duvän abolîr, s'a vlän capîres quèl dl'èser umàn. Che quèl al séppa ûtil an significa brîṡa ch'al séppa bån o gióst. Al significa ch'l'é ûtil in säns funzionèl e bâsta.
Quasst premàss, pasän al dånca e dintûren.
An é sicûr una mî invenziån che l'èser umàn al séppa un'animèl socièl, ossî ch'al âbia biṡåggn ed intèser relaziån socièl. Quall ch'mé a sustègn l'é che l'èser umàn al séppa esclusivamente un'animèl socièl, ossî ch'an påsa eṡéster se brîṡa in funziån ed quelcdón o quèl estêren a sé. Tótt i nåster pió comón giudézzi in vatta ai èser umàn, bån, catîv, egoésta, altruésta, ecc., i én categorî ṡbaglè, fondè in vatta a l'eråneo preconzèt che l'individui umàn al påsa èser pió o manc "socialmänt ûtil". Äli diferänz äli eṡésten, tra individui e individui, mo ripuländ ògni cumpurtamänt ed qualsîasi individui da tótti äli sovrastrutûr simbålichi con äli quèl a sän abituè a rivestîrel, a s artruvän in man sänper al stàss ménim denominatåur móltipli: l'utilitè socièl.
An eṡésten brîṡa individui socialmänt inótil. Quand quelcdón l'é socialmänt inótil al môr. (Quasst an significa brîṡa che chiónqued al môra al séppa socialmänt inótil). Mo... csa l'é l'utilitè socièl?
A duvän prémma ed tótt abâter al preconzèt ch'al séppa ûtil socialmänt chi al żåva a tutta la societè o a cla pèrt dla societè ch'a s pièṡ ed pió. Infén ch'a s ostinän a descrîver la realtè cme a vrén che la realtè la fóss, mâi a s avṡinarän ala realtè.
L'é socialmänt ûtil chiunque al sodésfa una qualsîasi eṡigänza ed chi èter. Brîṡa necesariamänt un'eṡigänza ch'la âbia al nåster consäns. Al på tratères d'un'eṡigänza int la quèl a s identifichän facilmänt (aiutèr quelcdón a supravîver), opûr un'eṡigänza luntàna dal nåster môd ed vàdder äli cås (aiutèr quelcdón a mazèr un èter). Èser ûtil socialmänt al significa såul quasst.
L'é difézzil abandunèr al preconzèt che l'utilitè socièl la séppa necesariamänt quèl ed "bån". A cunziderän, par nostra natûra e retâg̈ culturèl, socialmänt ûtil la crocerosén'na ch'la cûra un infêrum, mo brîṡa al trafichànt ed droga o al ditatåur sanguinèri. E l'é a cauṡa ed st'preconzèt ch'an riuscän brîṡa a capîr parché quelcdón al påsa fèr al trafichànt ed droga o l'asasén. A st'pónt biṡåggna såul decîders s'as vål capîr cme al funziåna l'èser umàn e la så societè o s'as vål invêzi continuèr a crogiolères int la miseréssima iluṡiån d'avair capé ch'ai é i bón e i catîv e ch'nuèter, naturalmänt, a fän sänper pèrt di bón. S'as vål capîr, biṡåggna momentaneamänt acantonèr i så dòmm, ossî cäli "quåt" ed Veritè Rivelè solidamänt aroché int la nostra mänt, déggh insormontâbil cånter äli quèl i van a arestères chi méll flóss e rîṡol ch'i én äli nostri cgnusänz ch'äli créssen, äli s trasfôrmen, votè a confluîr in un savair dinâmich e tumultuåuṡ, s'an fóss apónt par cäli stópidi déggh, sålid èrgin cånter ògni ulteriåura comprensiån.
An eṡésta èser umàn ûtil såul a sé istàss. Né eṡésta èser umàn ûtil a tótt chi èter. Al acsé détt lébber arbétri e certamänt äli circostanz i condûṡen i individui a "zêrner" i referänt ai quèl èser ûtil int la så vétta. Mo la zêlta l'é raramänt, s'brîṡa adiritûra mâi, una zêlta realmänt tèl, una zêlta meditè e consapêvvol. L'é, pió ed quasst, l'eṡercézzi d'un istint innè, chl'istint ch'al fa dl'èser umàn un animèl socièl. L'istint socièl umàn al condûṡ l'individui a zerchèr èter ai quèl èser ûtil, al livèl pió cånson ali så spezificitè. Durànt l'infanzia, as é ûtil ai genitûr in quant fiû, e as é ûtil ai èter ragazû in quant compâgn ed żûgh. Arivè a l'etè adólta, tótti då äli funziån äli pêrden d'adeguatèza. Al acsé détt "inserimänt int la societè" l'é un mumänt delichè pròpri parché fortéssima l'é l'eṡigänza ed pasèr däli antîghi funziån ai nåv rål d'utilitè. As s câla a prezipézzi int al rål d'utilitè pió idåneo ali så caratterésteche tra chi raiṡ disponébbil däli circostanz. Ai é chi al rîṡ a dventèr avuchèt, chi l'é felîz ed dventèr operâri, chi an tråva ed méi che arolères in un eṡêrzit merzenèri, chi al intraprànd la cariêra ed tossicåman. Quèlch ed sti ativitè a nuèter äli s pièṡen, ètri nå. Chi äli intraprànd al äli zêrn, preferänd óna ali ètri, o suicidàndes s'an intravadd brîṡa o al rîṡa a imaginèrs e a creèrs rål ch'al percepéssa cånson ali så spezificitè. Qualsîasi séppa la strè intrapraiṡa, äla l'é d'utilitè a un èter. S'acsé an fóss brîṡa, l'individui al murirévv in curt ed fâm o d'èter.
Abandunän, a al repêt ancåura, al preconzèt ch'al séppa d'utilitè socièl quall ch'al séppa ûtil ala magioranza dla popolaziån. L'é fâls. L'é un asónt ipåcrit ûtil såul a fères sintîr bón. Al månnd ai é 5 milièrd ed persåni. Aplichänd rigorosamänt al nåster chèr preconzèt, al på èser cunziderè d'utilitè socièl såul quall ch'al mîra al bän ed pió ed 2,5 milièrd ed persåni. Dånca, anc int l'âmbit dal nåster preconzèt, äli contradiziån äli én insormontâbil. Al fât vaira l'é ch'l'é d'utilitè socièl qualsîasi cåsa la gnéppa fâta in funziån ed un èter, séppa st'èter un grópp socièl, un nócleo familièr, un sìngol individui o un animèl.
Adolf Hitler indóbbiamänt an êra brîṡa ûtil ai ebrî ch'al faṡêva sterminèr, mo al al êra ala popolaziån ch'l'avêva dè tótt al så potair. Cumpâgna, durànt la guêra dal gòlf George Bush an êra brîṡa ûtil ai irakèn ch'al faṡêva sotterèr vîv int äli trincê da chèr armè adibé a tratûr, mo al al êra ali popolaziån oçidentèli, nuèter comprais, ch'a continuän a vlair bruṡèr int äli nostri automobili al petròli èrab paghàndel manc, bän manc ed quall ch'al còsta l'âqua minerèl. Al ditatåur ch'al scadäna una guêra an é brîṡa ûtil a tótt chi ch'i môren, mo al al é ai vinciadûr ch'i supravîven. Al tossicåman an é brîṡa ûtil ali véttimi ch'al derôba, mo al al é al spaciadåur, e anc a l'industrî däli autoradio. L'asasén an é brîṡa ûtil ala så véttima, mo al al é al mandànt. Al mafiåuṡ an é brîṡa ûtil al comerziànt ch'al taglièggia, mo al al é al polético al quèl al procûra i vót, al polético coròt an é brîṡa ûtil a chi ch'i l an elèt, mo al al é al corutåur. Galileo Galilei an êra brîṡa ûtil ai så contemporâni ch'i l an perseguitè, mo al al êra ai dissendänt ch'i l an savó capîr. Al znén delinquänt an é brîṡa ûtil ai så derubè, mo al al é ai så familièr ch'con i såld robè al mantén, o ali så dòni ch'al på acsé impîr ed regâl o sänplizemänt ala banca indóv al ricîcla al maltòlt. L'editåur an é brîṡa ûtil ali forèst ch'äli vénnen sterminè par furnîregh la cârta, mo al al é ai så letûr. L'animalésta an é brîṡa ûtil ai èser umàn ch'i comêrzen in animèl môrt, mo al al é ai animèl ch'al zêrca ed salvèr. Al vegetariàn an é brîṡa ûtil ai vegetèl, ed cui l'é custrét a fèr strâg̈ par nudrîres, mo al al é ai animèl, ch'an vénnen brîṡa amazè par ló. Al trafichànt internazionèl ed droga an é brîṡa ûtil ali famajj ruvinè dai fiû drughè, mo al al é ai spaciadûr ch'i vànden al detâli e ali banchi sviżeri, ch'äli ricîclen i så såld ilegèl. E ala fén anc l'eremîta, ch'an é brîṡa ûtil a inción umàn, parché al vîv in iṡolamänt, al al é al can o a l'èter imancâbil animèl ch'"ai tén compagnî".
La societè umèna l'é una intrichendéssima żóngla ed nèss ed rezéproca utilitè. A ciamän egoésta chi sänplizemänt an gh à brîṡa intenziån d'èser ûtil a nuèter o a chi nuèter a vrén ch'al s rendéss ûtil. Certamänt anca ló l'é ûtil a quelcdón. Al réch âvid tîrchi ch'an mòla brîṡa una lîra a inción par tótta la vétta, da nuèter típicamänt inquadrè cme la quintesänza dl'egoésta" (ossî "ed chi l'é ûtil såul a sé istàss"), l'é invêzi ûtil ali banchi ch'äli druven al så dnèr, nunchè ai erêd. A al ciamän egoésta sänplizemänt parché nuèter an sän brîṡa äli banchi né i erêd, né a s identifichän con låur.
Quasst an significa brîṡa ch'al séppa moralmänt eguèl aiutèr un infêrum o trafichèr eroina, e chiónqued al penséss ch'mé a al päns al srévv un defiziänt. Mo al trafichànt d'eroina al la päns pròpri acsé, altrimänti an farévv brîṡa quall ch'al fa, e s'a vlän capîr parché al al fa a duvän capîr csa n päns ló, brîṡa csa n pinsän nuèter. Ebén, ló al vadd un marchè, quall dl'eroina, e al päns che quelcdón al rifurnirà chal marchè, s'an al farà brîṡa ló. E s'an ai é brîṡa al marchè, ló al vadd i produtûr, ch'i an biṡåggn d'un marchè, e se quèlch lågh al s prêsta a dventèr un marchè, al al dvantarà certamänt, séppa ch'al séppa ló a ocupèrsen, séppa ch'al séppa un èter. A nuèter al på an piaṡair brîṡa st'så môd ed ragionèr, mo l'é al suo môd ed ragionèr, e a duvän capîrel s'a vlän capîr i fenåmen a låu corelè. Capîrel, a al repêt, l'é cåsa dṡvêrsa dal giustifichèrel.
Ògni tendänza umèna la génera misteriosamänt una tendänza opåsta. Ciapè un'opiniån qualónqued, urlèdla al månnd, e al s dividarà in persåni ch'äli la cundivîden e persåni ch'äli la contrâsten. Quasst al vèl par qualsîasi opiniån. Urlè ch'i zézen i én bî, e tanti i obietaràn ch'i an al còl tröp lóng. Manifestè amåur par i gât, e tanti i diràn ch'i i udéssen, insultè i can, i sarpént, i scorpión, e quelcdón al s ergrà a låur difaiṡa, cantè al våster amåur par Dío, e quelcdón al al biastimarà, biastimèdel e tanti i al amaràn ed pió, eṡaltè l'amåur e èter i al ripudiaràn par l'ódi, dmandè la pèṡ e èter i dmandaràn la guêra, afermè che quant mé a âbia fén adès scrétt l'é stêrch puréssum, e èter i al ciaparàn a Vangêli.
Al mît dl'altruîṡum e al mît dl'egoîṡum i van dånca abolé. As asómma ognón la lûzida responsabilitè ed decîder autonomamänt quèl funziån d'utilitè a vantâg̈ ed chi ló o äla al våla e al påsa rivestîr int la så vétta. E ch'al rispèta chi ch'i an fât zêlt dṡvêrsi. Al månnd al psrévv acsé dventèr un lågh un påch pió vivébbil.
E såver tótt, la zêlta ed vétta ch'ognón ch'al pénsa minimamänt al à dånca da fèr, l'é s'preferîr la cgnusänza pûr amèra dal pió plauṡébbil di nèss tra äli cås (in prâtica la realtè), e dånca tèl cgnusänza e relatîva savièza onestamänt perseguîr, opûr preferîr sterilmänt gingilèrs par tótta la vétta con äli repetitîvi e confortànti celebraziån dal så immåt e sänper gióst e fitéssiamänt superiåur pónt ed vésta. Scuṡè la frèṡ complichè, mo la m é gnó ed gèt. S'an v é piaṡó dscurdèdla in prassia.
E par finîr in belèza, scuṡèm s'an sån brîṡa alberoni, mo anc ló ch'al s scûṡa ed brîṡa èser mé o almänc ch'al s scûṡa ed brîṡa avair spieghè eṡaurientemänt e con parål så quant invêzi m'é tuchè a mé pinsèr, a mé che ôlter ch'an èser brîṡa un sociålogh patentè, cme ló invêzi tótt i cunsîdren ch'al séppa, an guadâgn gnanc un mócc' ed såld a avair sti pinsîr ch'an m compêten, mäntr ló, al quèl i compêten, invêzi i bî såld al i guadâgna sänza avairi (i sucitè pinsîr).

Roberto Quaglia