incû a t cånt una bèla storièla, sänzza e cièra, in vatta a l'orégin ed cla "cåsa" ch'pió d'ògni ètra la s fa umàn: La cusiänza.
Purtråp, dmandänd a méll persåni ed definîr la parôla cusiänza, a otgnarän méll rispôst dṡvêrsi, ségn ch'ai régna un bèl påch ed confuṡiån a rigôrd. Quasst l'é abastanza grâv, dâto che la cusiänza l'é probâbilmänt quall ch'magiormänt al s distingv dai èter animèl. A diciâr dånca sóbbit la definiziån ed cusiänza da mé atualmänt adotè (cavè da un ragionamänt ed Julian Jaynes, ai cui pinsîr incû i s inspîren i mî) e ch'a darò par scontè int al proseguimänt ed st'scrétt:
La cusiänza l'é la creaziån d'un "spâzi" mentèl dänter ed nuèter, un spâzi imaginèri int al quèl nuèter a ordinän e a localizän i ricôrd d'evänt pasè e a zerchän ed figurères evänt futûr. Par fèr quasst a duvän "capîr" al tänp, e a al fän spazializàndel.
(Pruvè a pinsèr a cme a v imaginè al scårrer dal tänp. Cme a v figurè una setmèna? Cme a viṡualizè i våster ûltum dîṡ ân ed vétta? Fèdel e a scuvrirî ch'vuèter a "vdî" dänter ed vuèter qualsîasi èrch ed tänp cme s'al fóss un spâzi, int al quèl arpån i ricôrd e i progèt.)
Äli åur, i dé, i ân e i sêcol i vénnen da nuèter imaginè cme låghi in un spâzi ordinè int al quèl i sucêden däli cås. La cusiänza l'é un "anâlogh" dla realtè, al stàss môd in cui una mâpa geogrâfica l'é un anâlogh d'un teritôri. Ògni cåsa ed cui a sän consiänt l'é un "anâlogh" ed quèl ch'al eṡésta in realtè. A gh avän dänter ed nuèter un anâlogh di nåster familièr, di nåster amîgh, e anc ed nuèter istàss. L'anâlogh ed nuèter istàss l'é quall ch'a ciamän "mé", e nuèter a al måvän int la mâpa dla realtè ch'a gh avän costrué int al nåster spâzi mentèl, dänd côrp ai nåster progèt e èl ai nåster insónni. In sta "mâpa" dla realtè nuèter a unän tótt i evänt ch'a s sucêden, ch'a s vénnen comunichè, o ch'a s imaginän, in una stòria, in una sôrta ed naraziån interiåura, e quasst l'é quall ch'a s permétt d'avair ricôrd consiänt o ed fèr previṡiån a lóng têrmin. Riasumänd: Spazializaziån dal tänp, naratizaziån di evänt, e l'anâlogh ed nuèter istàss ("mé") ch'as colòca in bôna pèrt dal "spâzi" mentèl ch'a ciamän Tänp, in un ården cronolågich ch'a ciamän I Nåster Ricôrd e I Nåster Progèt. Quassta l'é la cusiänza.
Ebén, quand naschò st'grópp ed facoltè ch'i én la nostra "cusiänza"? Äli én sänper eṡisté?
Ai é chi al sustén che anc i animèl i âbien una spêci ed cusiänza, mo se par cusiänza nuèter a intendän quant a i ò apêna sintetizè mé, ossî la creaziån d'un "anâlogh" dla realtè int la nostra mänt mediànt una spazializaziån dal tänp, nunchè la creaziån ed chl'anâlogh ed nuèter istàss ch'a ciamän "mé", al dvänta evidänt ch'parlèr ed cusiänza par i animèl l'é un'ignorànt minción'nè.
(Adotänd una definiziån ed "cusiänza" dṡvêrsa da cla ch'mé a i ò druvè in st'scrétt, tótt oviamänt al cambiarévv. Mo parché, int al miåur di câṡ, al discûrs al s farévv asè pió complès, e int i èter câṡ pió ṡbaglè, a preferéss in st'contèst mantgnair dla "cusiänza" la definiziån ch'a n ò dè. L'impurtànt l'é acurdères - anc ed vôlta in vôlta - in vatta al significhè ch'as atribuéss ali parål ch'a druvän.)
Quall ch'in st'câṡ al capita l'é un'aziån típicamänt umèna, ważvàira la proieziån däli nostri categorî ed pinsîr in vatta a quall ch'an sän brîṡa nuèter. L'é un fenåmen ch'par la pió granda pèrt ed nuèter al capita continuamänt e a tótt i livèl. Conseguänza e séntom ed tèl fenåmen l'é "la manchè comprensiån". I mâsti umàn i proiêten äli categorî ed pinsîr mâstil in vatta al cumpurtamänt däli fàmmin, e al riṡultè l'é che "an äli capéssen brîṡa". Stàssa cåsa la capita a l'invêrs. Un catålich al dråva äli så categorî ed pinsîr par capîr un musulmàn, sänza oviamänt riuscîregh, e viceversa. L'incapacitè ed prescénder däli så categorî ed pinsîr la ostâcola, a vâri livèl e a vâri intensitè, la rezéproca comprensiån tra i èser umàn. Se tèl colosèl erûr i vénnen compé tentänd d'entrèr int la mänt d'un èter èser umàn, ważvàira d'un èser a nuèter piotåst sémil, a psän ragionevolmänt cunclûder che proietèr äli nostri categorî ed pinsîr in vatta ai animèl al produṡa erûr anc pió grand. Acsé l'é difâti. Tótt i "sentimänt" ch'a s pièṡ crédder ch'al séppa pruvänd al nåster gât quand a al carezän i én esclusivamänt quall ch'a s pièṡ crédder ch'al séppa pruvänd. A gh avän una viṡiån antropocêntrica dla natûra e dla realtè, e in nómm ed låu a comettän inzesantemänt i pió stålid erûr ed comprensiån.
Mo turnän ala cusiänza. I animèl brîṡa umàn an la gh an brîṡa. L'èser umàn sé. L'Òm al dissénd da èter animèl. Quand naschò alåra la cusiänza? Quand la gnò creè int la nostra mänt cla spazializaziån dal tänp ch'la s permétt ed fèr progèt? Quand la cumparé in nuèter chl'anâlogh ed nuèter istàss ch'a ciamän "mé", ch'al s permétt d'adèrs di nåster sentimänt, di nåster problêma e dal nåster destén?
Una modalitè d'indaghèr l'organizaziån mentèl di nåster antenè la s é dè dai repêrt archeolågich, par eṡénpi la leteratûra. Tra i pió antîgh scrétt a nuèter pervgnó ai é la Bibbia e l'Iliade. A crädd ch'inción al vrà obietèr a rigôrd dal fât che äli esperiänz umèni testimoniè da sti då fånt äli én d'un gêner totalmänt diferänt da cäli ch'al srévv normèl aspetères incû. Int l'Antîgh Testamänt tótt i personâg̈ i dialåghen sistemâticamänt con una våuṡ ch'la i dîṡ csa i an da fèr. I ården ed sta våuṡ i én däli vôlt pîo, mo pió spass cruänt e sanguinèri. La våuṡ la ôrdna sî deciṡiån sâvi che omicédi e masâcri. Ânaloga cåsa la capita int l'Iliade, e int la pió granda pèrt di scrétt ch'i s raggiónżen da cl'época. Int l'Iliade, ògni aziån impurtànt l'é inneschè dala våuṡ o dal'apariziån ed quèlch Dío. Parché in tótta la leteratûra antîga i sucedêven normalmente sti cås? Parché i an lasè lé ed suzêder int la leteratûra sucesîva? In pió, MÂI ai é in cäli réghi trâza d'introspeziån, ossî ed cla prâtica ch'nuèter a savän èser l'esänza istàssa dla cusiänza. Mâi ai é in cäli réghi trâza ed silenziåuṡ diâloghi interiåur, e sänper ai é evidänza ed ògni-dé diâloghi con una våuṡ ciamè Dío o Apollo o Chicagséppa. Al parrévv ch'in cl'época Dío (o i vâri Dío) i sostituéssen completamänt la cusiänza.
Dscurdänes par un âtim tótt quant i s an insgnè a rigôrd dl'interpretaziån ch'a duvän dèr a st'gêner ed leteratûra, in môd da an avair brîṡa opiniån preconzèti. Quèl l'é la prémma cåsa ch'la vén da pinsèr a una modêrna persåna sàna, ciapänd in consideraziån al cumpurtamänt di personâg̈ dl'Iliade o dl'Antîgh Testamänt? O cäli stòri äli én completamänt inventè, opûr in chal tänp i êren tótt mât.
Tótti äli spiegaziån che ed cäli leteratûr äli vénnen atualmänt dè äli én påch lågichi quand an adiritûra asórdi.
An à säns pinsèr ch'cäli stòri äli fóssen inventè. La stòria la insêggna che par l'èser umàn al biṡåggn ed documentèr quall ch'l'é avgnó l'é sänper stè asè pió impurtànt che favolegèr a rigôrd d'avenimänt imaginèri.
L'é stópid crédder ch'cäli stòri äli séppen sé autêntichi antîghi crånichi, mo cripticamänt codifichè secånd contôrti e impenetrâbil simbologî. Par quèl motîv i l avrévnen mâi fât? In chal tänp la zänt l'êra pió sänzza d'adès, inción al gh avêva vòia o motîv d'impregnèr äli såli stòri ch'äli gnéssen scrétti e cuntè ed contôrt sémbol ch'i n trasfiguréssen la veridizitè.
L'interpretaziån pió sänzza, inteligänt e åvia ed tótt chi antîgh scrétt l'é ch'an ai é GNÍNT da interpretèr. Tótt quall ch'al vén cuntè l'é capitè dabån.
Dío alåra dabån al parlèva ai òmen tótt i dé? E brîṡa såul ló, mo anc Apollo, Osiride, Brahma, Tao, Zeus, Odino e al Dío Sål? QuèṠi. In realtè, i òmen i sintêven äli våuṡ di Dío, ch'äli gvidèven äli så aziån, mo äli n provgnêven brîṡa da bän distànt, tîp l'aldilà e/o al règn di zîl. Äli provgnêven dal emisfêro dèster dal så zarvèl.
Cme tanti i san, al zarvèl l'é diviṡ in då pèrt, l'emisfêro dèster e quall manzén. Tanti däli nostri funziån äli én localizè in tótt e dû i emisfêr. La fa un'eceziån la funziån dal lenguâg̈, la quèl l'é interamänt localizè int l'emisfêro manzén, in pèrt int l'ârea ed Broca, mo såver tótt int l'ârea ed Wernicke. Parché al lenguâg̈, acsé impurtànt par nuèter, al riṡêd in ón såul di nåster emisfêr? E quala funziån as tråva, int l'emisfêro dèster, a l'eṡâta corispondänza dl'ârea ed Wernicke?
La rispôsta a st'ûltma dmanda l'é: "inciåna". Ai é, int l'ârea ed Wernicke dl'emisfêro dèster, una porziån ed zarvèl ch'la pèr pròpri an servîr a gnínt, tant l'é vaira che quand äla la vén danegè o asportè, al paziänt an s in adà gnanc, parché inciåna däli så funziån la riṡólta menomè. I én stè però eṡegué esperimänt in vatta a tanti paziänt, stimoländ elêttricamänt tèl inutilizè ârea dal zarvèl par vàdder csa al sucedêva. I paziänt i riferêven ch'ai parêva ed sintîr däli våuṡ. Fén al 2000 a.C. l'ârea ed Wernicke dl'emisfêro dèster di èser umàn la funzionèva a pîn règim, comunichänd a vîva våuṡ a l'emisfêro manzén äli så deciṡiån a rigôrd d'ògni problêma ch'al eṡuléss dala routine ed ògni dé.
L'êra quassta l'esänza dla Mänt Bicamerèl, la fårma d'organizaziån mentèl ch'la regnò int i crâni di èser umàn par dṡäni ed miglièra d'ân fén al secånd milêni a.C., soplantè (mo såul in pèrt) dala fårma d'organizaziån mentèl ch'incû a ciamän "cusiänza sogetîva".
I neurålogh i cgnóssen abastanza bän äli diferänz funzionèl tra i nåster dû emisfêr cerebrèl. Quall manzén l'é spezializè a l'aziån. Al controla la pèrt dèstra dal côrp, e difâti a sän bón ed druvèr la man dèstra méi dla manzéna (i manzén i an quèlch funziån di emisfêr inverté, mo la sostanza an câmbia brîṡa). Quall dèster l'é anc ciamè "emisfêro creatîv", e l'é spezializè int l'ativitè creatîva, ossî la soluziån ed problêma e la capacitè ed séntesi. Tótt quall ch'nuèter a "sintän" l'é pió o manc un'ativitè dl'emisfêro dèster. Quall ch'a pinsän concetualmänt l'é invêzi indicativamänt un'ativitè dal manzén. Int al spâzi mentèl dla nostra cusiänza nuèter a integrän sti diferänti funziån, pûr an sfuggänd ali contradiziån ch'äli cauṡen.
Al tänp dla Bibbia e dl'Iliade, an ai êra al spâzi mentèl, mo ai êra bèle al lenguâg̈, ch'pûr ancåura al manchèva ed tótt chi vocâbol ch'i én conès ala cusiänza ed sé. L'Òm an s adèva brîṡa d'eṡéster, cme anc incû an s adän brîṡa ed gvidèr l'auto s'a sän profondamänt pêrs int i nåster pinsîr. As âgêva perenemänt in môd automâtich, cme par eṡénpi nuèter incû ancåura as gvîda l'auto in môd perfetamänt automâtich.
Par imparèr a compîr aziån sänzi an ai é biṡåggn dla cusiänza, cme l'utmi capacitè d'aprendimänt d'un'animèl ch'al gnéppa amaestrè perfetamänt al dimostra. Tótavî, ògni vôlta che l'Òm Antîgh al s truvèva in una situaziån conflituèl, indóv i inconsapêvvol automatîṡum dal så emisfêro manzén an êren pió sufiziänt a riålver un problêma, la situaziån ed stress la indużêva l'emisfêro dèster (responsâbil, cme anc incû, dla capacitè ed séntesi) a comunichèr a vîva våuṡ al manzén csa al duvéss fèr. Quassta l'êra l'esänza semplifichè dal funzionamänt dla mänt bicamerèl. La våuṡ intaiṡa la apartgnêva ala figûra autoritèria asocià ala noziån comunichè: un familièr, al câpotribó, al rà, al dío.
Anc incû nuèter an sän brîṡa consiänt ed tótti äli noziån ch'äli én scåndi dänter ed nuèter. Spass a gh avän un concèt in vatta ala pónta dla längua, mo an s vén brîṡa in mänt. Mo a s bâsta, par eṡénpi, dèr un'ucè al lîber indóv a gh avän aprais tèl concèt parché al arcumpèra mâgicamänt int la så interèza dänter ed nuèter. A psän an arcurdèr brîṡa par gnínt una poeṡî ch'pûr a savän ed savair a memôria: a s bâsta però dèregh un'ucè dänter al lîber indóv a savän ch'äla la s tråva parché la s arcumpèra in mänt int la så totalitè. Al stàss môd, un apónt scarabociè in prassia al srà sufiziänt a fèrs arcurdèr idê e progèt anc bän complès.
Pûr int i tänp antîgh, quand la mänt l'êra bicamerèl, ai êra al problêma d'arcurdères ed noziån sopé. Quall ch'al richiamèva ala memôria una cgnusänza scånda an êra brîṡa un lîber o un apónt, mo l'efégie dal personâg̈ autoritèri asocì ala noziån. I naschénn acsé i îdol. Quand as s truvèva in una situaziån conflituèl, e an s arcurdèva brîṡa cme as s duvéss cumpurtèr, as andèva int la piâza dal vilâg̈ (o zitè) a guardèr la stâtua dl'îdol ed turno. E äla la faṡêva l'efèt di nåster lébber o apónt: la richiamèva la noziån sopé ala memôria, e quasst al capitèva sintänd la våuṡ dl'îdol. Par quasst al naschò anc la tradiziån di îdol portâtil: colanén'ni, statuén'ni, icåni. Pió la societè l'êra complèsa, magiåura l'êra la quantitè di îdol, parché a ognón ed låur l'êra asocì una categorî ed noziån (pròpri cme int i lébber). In qualsîasi situaziån ed stress int la quèl an s riuscêva brîṡa a ciapèr una deciṡiån automâtica (automâtica cme cäli ch'nuèter a ciapän mäntr sänza rifléter a gvidän un auto, par eṡénpi cambièr mèrcia) as dèva un'ucè a l'îdol pertinänt e as dånca as sintêva la så våuṡ comunichèr csa as duvéss fèr.
La vétta d'ognón l'êra un cuntinuo sintîr våuṡ ed figûr autoritèri ordinèr csa andéss fât. Däli vôlt l'aluzinaziån auditîva l'êra acompagnè da viṡiån.
Mo fän un sèlt ali orégin ed sta mänt bicamerèl. Quand naschò? E cme? Qué a s truvän dabån ai albûr dl'èser umàn. I cumponänt ed cäli znéni tribó ch'äli êren l'umanitè i avêven int al crâni al pió efiziänt computer dal règn animèl, mo i progrâma i faṡêven dabån schîv. Utmi hardware, quèṡi inción software. I êren da påch gnó fòra däli forèst e i stêven tachänd a caćèr in branch, faṡänd concorränza a tótt i carnîvor, ch'i psêven contèr in vatta a dṡäni ed miliån d'ân d'alenamänt ali spâl. Ûltum arivè, tradiziån da vegetariàn e insetîvor cme tótt i primèt, nêo-carnîvor e caciadåur pivèl, l'èser umàn al compensò con un acrescimänt dal zarvèl la mancanza di istint, di artéli e däli sân ch'i faṡêven ed ló al pîṡ di caciadûr. Col zarvèl al imparò par eṡénpi a costruîr èrum. Ai occorêva åur e åur par afilèr una prêda. Int la rudimentèl organizaziån mentèl ed chi prémm umàn, äli funziån äli êren bän disténti. L'emisfêro dèster al sintetizèva la necesitè d'afilèr la prêda. L'emisfêro cerebrèl manzén al mettêva in ât l'afilamänt. Lasè a sé istàss, l'emisfêro manzén al s srévv distrât dala så ativitè ala prémma ocaṡiån. A psän dèr un ården a un can e al obbedéss, mo s'an reiterän brîṡa continuamänt l'ården, dåp un påch al s distrà e al lâsa lé d'obbedîr. Acsé l'êra par l'emisfêro manzén, lasè a sé istàss. Mo l'emisfêro dèster, l'emisfêro "creatîv", al ordinèva continuamänt al manzén quall ch'al duvéss continuèr a fèr, e al al faṡêva mandàndegh l'ården sonår asocì al gèst d'afilèr la prêda. Diṡänd par tótt al dé a un can bän amaestrè "cócia!", al continuarà a méttres a cócia. Diṡänd par tótt al dé a l'emisfêro manzén "afîla!", quall dèster al al custrinżêva a continuèr par tótt al dé a afilèr la prêda, sänza distrères. In realtè, int i prémm tänp, an i diṡêva pròpri "afîla", mo chal tèl grugnît ch'l'avêva aciapè chal significhè. E da indóv al provgnêva chal particolèr grugnît? Chi al l avêva insgnè a l'emisfêro dèster? Beh, qué a sän dabån a l'inézzi dla cultûra. Al mâsim detentåur ed sti znéni cgnusänz culturèl l'êra par åvi cås al câpotribó, ch'al äli avêva aprais dal câpotribó precedänt o al äli avêva parzialmänt inventè da sé. L'êra al câpotribó ch'al insgnèva ai èter cme as afiléss una prêda, mosträndegh cme as faṡéss e asociänd l'eṡénpi a l'emisiån d'un sån (inizialmänt un zêrt grugnît). Ai é påch d'umàn in tótt quasst. Anc tra äli sémmi äli capiten cås dal gêner. Tèl sån, tèl grugnît al dvantèva dånca l'innèsch dl'aziån d'afilèr una prêda. Al in dvantèva dånca l'ården. Mo l'Òm, pûr int l'abisèl ignoranza in cui al anaspèva in chal tänp, l'êra bän pió inteligänt däli sémmi, e rispèt a låur al svilupò quèlch capacitè in pió: l'emisfêro cerebrèl dèster al ciapò a governèr äli aziån compé da quall manzén imparänd a dèregh ården verbèl, al stàss môd in cui as i dà a un'ètra persåna. Dånca, al câpotribó al t insêggna un'aziån asociàndla a un sån ch'al in dvänta l'ården, e quand al tå emisfêro dèster al ritén ch't dâga compîr tèl aziån al la comunica a våuṡ al manzén, e la våuṡ ch'té t sént l'é tèl e quèl cla dal câpotribó, cme s'as tratéss d'una registraziån digitèl.
Un dé al câpotribó al môr, ossî al lâsa lé definitivamänt ed måver e dåp un påch al tâca a spuzèr. Tótt i animèl istintivamänt i alontanen da sé äli carcâs di så compâgn môrt, e acsé l'avêva fât l'Òm prémma ch'in ló al gnéss fòra la mänt bicamerèl. Adès, al câpotribó l'é môrt mo quand ai é da fèr quèl tótt i sénten ancåura la så våuṡ. In realtè, an s trâta dla "så" våuṡ, mo dla registraziån "digitèl" dla så våuṡ, prodótta dal emisfêro cerebrèl dèster. Äli noziån ch'ló al à insgnè an én difâti môrti con ló, e int la mänt d'ognón äli continuen a innescèr l'aziån aluzinänd la så våuṡ. Al nâs dånca una contradiziån percetîva. Al câpotribó l'é par zêrt vêrs môrt, parché an s måv brîṡa, mo par èter l'é inegabilmänt vîv, parché al parla e al dîṡ cås ûtil. An muvändes brîṡa, an provéd pió ai så biṡåggn, e al dvänta dånca åvi ch'as s ciâpa cûra ed ló. Parché de là ed zêrti aparänz ló l'é vîv, al avrà biṡåggn d'una cà: ecco la nâsita dla tåmba e dal têmpli. Parché l'é vîv, al avrà biṡåggn ed magnèr: i repêrt archeolågich i testimånien che par tanti milêni, in tótt al månnd, i môrt i gnêven sotterè insàmm a magnèr. Parché äli noziån äli én asocì ala så våuṡ e la så våuṡ l'é asocì ala så fâza e adès la så fâza an ai é pió, biṡåggna costruîr un surogât dla så fâza ch'al permétta ed vàdderel par arcurdèr (sintändi) i så insegnamänt, e ecco l'invenziån däli stâtue e dl'idolatrî. Ecco, in estrêma séntesi, l'invenziån dla vétta dåp la môrt.
Quèlch societè bicamerèli, cme i Egézzi e i Atzêchi, äli én cresó fén a livèl ed complesitè surprendänt.
Ògni tant sti societè äli crolèven, con una velozitè e un'asänza ed cauṡ estêrni ch'i studiåuṡ, ignèr ed sta teorî, an én mâi riuscé a spieghèrs. Al capitèva, détt in môd sänzz, che l'organizaziån gerârchica ed sti våuṡ (i Dío) la colasèva, e con äla l'organizaziån socièl. Invêzi ed veicolèr informaziån ûtil, äli våuṡ di Dío äli s ridużêven a impartîr ården incoeränt ch'i conduṡêven ràpidamänt al diṡâster.
Al fó durànt ón ed sti crål, in Mesopotamia, vêrs la fén dal secånd milêni a.C., ch'la fé la så comparsa par la prémma vôlta in vatta ala têra la cusiänza sogetîva, ważvàira la creaziån d'un spâzi mentèl e la capacitè ed naratizèr i evänt spazializänd al tänp. Sta nòva fårma mentèl ràpidamänt la conquistò al månnd, e la stòria ed sta traṡaziån l'é mirabilmänt documentè dal Nåv Testamänt. Dío an parla pió ai òmen, fòra ch'ai profêta e i mesîa, i ûltum òmen bicamerèl. Dvantè consiänta, l'umanitè l'é però nostâlgica dl'época bicamerèl. La cusiänza, séta int l'emisfêro manzén, la s é asónta al câregh dla responsabilitè däli deciṡiån, prémma delegè ai Dío dl'emisfêro dèster. In ògni môd as zêrca dånca ed rievochèr äli våuṡ scumparé, par sfuggîr la responsabilitè. La nâsita däli religiån l'é al ségn pió lampànt ed sta nostalgî. Äli giaculatôri e i mantra autoipnåtich i an difâti l'efèt d'indebolîr l'ancåura frâgil cusiänza indużänd un stèt ed trance, pió sémil al vûd mentèl dla mänt bicamerèl.
A sän incû såul ai albûr dla cusiänza. Äla la naschò såul 4000 ân fa, e såul int i ûltum decåni int la cusiänza l'à tachè a afiorèr la cusiänza ed cme la séppa nasó la cusiänza. Mo a sän ancåura imêrs in una baraånda ed vestîg̈ dl'época bicamerèl.
Äli våuṡ bicamerèli äli êren inneschè dal stress, ważvàira dala tensiån nervåuṡa ch'la nâs quand dnanz a un problêma as stänta a truvèrne la soluziån. Ancåura incû, un fôrt stress al s provòca aluzinaziån auditîvi (eṡ: stress da digión, da mancanza ed sån). In zêrt câṡ i riafiåuren anc äli aluzinaziån viṡîvi, ch'äli an la fårma detè dal imperatîv cognitîv coletîv dal mumänt. Acsé, a un catålich al på cumparîr la Madòna, e brîṡa sicûr Buddha. A un seguèz di UFO i pålen invêzi cumparîr extraterèster. Äli aluzinaziån, auditîvi o viṡîvi, äli comparìssen in situaziån ed stress. La frêv l'é una fôrt cauṡa ed stress. Chi ed nuèter, in prêda a fôrt frêv, an à mâi avó aluzinaziån? Chi an à mâi avó aluzinaziån da ragazål, quand la cusiänza an s é ancåura saldamänt afermè, magâri pròpri durànt una frêv? E parché mâi al duvrévv incû eṡéster in nuèter la capacitè d'avair aluzinaziån, s'äla an avéss brîṡa costitué int al pasè una consuêta modalitè ed funzionamänt dla nostra mänt?
Al consómm ed droghi psicòtrope, dal âlcol ala marijuana a l'eroina, l'é un èter ségn dl'inconsapêvvol nostalgî di umàn vêrs l'época bicamerèl. Äli droghi äli sopéssen la cusiänza, e quèlch äli indûṡen aluzinaziån. I rît tribèl dal bâl rétmich, acsé típich int äli tribó africâni e int äli discotêche di paîṡ civîl, i én un èter ségn ed sta nostalgî d'un'época sänza cusiänza. Sottopåsta a rétmich martelamänt sonår, qualsîasi mänt umèna la pêrd almänc pèrt dla så cusiänza. Żontänd droghi, la trance l'é ancåura magiåura.
Cme l'é lågich ch'al séppa, däli vôlt quèlch individui i pêrden spontaneamänt sta recänt conquésta dla mänt umèna, la cusiänza, e i ripiómben int la mänt bicamerèl. I sénten våuṡ, i pêrden al säns dal tänp, i vîven tra aluzinaziån. A ciamän custår schizofrênich, a i cardän malè, i én såul regredé. La mänt bicamerèl l'é ancåura tra nuèter.
Vestîg̈ dla mänt bicamerèl, int l'èser umàn, l'é quèṡi tótt: la mûṡica, la poeṡî, la propensiån ai mît e ala dêlega dla responsabilitè, la fêd, la sinceritè, la fedeltè, i sentimänt. La cusiänza analética la s é apêna impiè, in nuèter, da un póggn ed sêcol, e an avän ancåura imparè a druvèrla par finalitè sâvi. Pió spass, la cusiänza l'é difâti druvè cme èrum impråpria par pianifichèr aziån trivièl. Par quasst, al Bän l'é dai pió magiormänt asocì a funziån umèni antîghi, vestîg̈ dla mänt bicamerèl, invêzi ch'ai imadûr frót dla nostra nòva potentéssima funziån ciamè cusiänza.
Ai é a st'propôṡit da parlèr e ragionèr par lébber e êon, mo par sta vôlta a m fêrum qué, asè prémma che a metè discûrs, contänt d'avair påst germói ed riflesiån int äli mänt umèni in cui st'scrétt al s é riversè, auguràndum ch'i tråven terén fêrtil, in môd da an tramutères brîṡa, cme invêzi quèṡi sänper al capita, in parål sprechè.
Chèr Maurizio Costanzo Show, a ritègn veramänt vergognåuṡ ch'am dâga ciapèr públicamänt la brîga ed fèr lûṡ in vatta a tèl veritè mé, che dåpotótt an sån gnanc laureè e an m pèga inción, quand inción di titolatéssum paghatéssum sediciänt psicålogh e sociålogh ufizièl e famåuṡ ch'int i ân i s én alternè in vatta al tå palcoscênich an s én mâi rivelè bón anc såul ed acennèr a tèl ården ed brilànt argomänt. QuèṠi quèṠi a i sfîd a duèl par rivelèr al månnd la så farsèsca impostûra.

Roberto Quaglia