scûṡa s'a intîtol la lêtra cme l'à fât umbertoeco col så lîber, mo tant chal titol al n gh intrèva gnínt col så lîber acsé cme l'istàss al n gh intra gnínt con la mî lêtra. Ló int la så sapiänza e mé int la mî ignoranza a sän fât la stàssa cåsa.
Ògni tant ch'am câsca l'ûć in vatta a tanti ed cäli mî lêtri tótti pîni ed parål ch'an capéss e frèṡ ch'a capéss anc manc däli parål, a päns ch'ai vål pròpri che quèlch vôlta at scrîv anc quelcdón cme mé, pió sänzz e anc sinzêr, almänc a crädd. Mé a al sò ch'i m dîṡen ch'a sån pròpri la stàssa persåna ch'la scrîv anc tótti cäli lêtri acsé complichè, e am dispiaṡ anc s'a sån contänt. E as vadd benéssum ch'a al sò parché bèle a l'inézzi a dâg ch'am câsca l'ûć in vatta ali mî lêtri, dånca as capéss ch'mé a sò ch'äli én mî, o comónqued a al capéss mé e quasst am bâsta.
A i ò lèt una vôlta int la cârta d'un ciculatén che nuèter tótt (äli persåni) a sän anc parìć identitè tótti in una vôlta o piotåst a turno. Al gh à quèl a ch'fèr con la pissicanaliṡi, cla scienza inventè da Froid. Par merit ed Froid mé alåra a sò che quèlch vôlta a scrîv äli cås tótti complichè, con anc äli parål difézzil e äli frèṡ ancåura ed pió, e äli ètri vôlt cme incû an rîṡ brîṡa a capîr un'âca ed quall ch'a m arcôrd ch'anc a i ò scrétt mé. L'é bófon, vaira, chèr Maurizio Costanzo Show?
A i ò vést int la televiṡiån un bèl film ch'as ciamèva "I dû månnd ed Charlie", ch'al parlèva d'un scêmo ch'i i fan una cûra par dventèr la persåna pió inteligänta dal månnd e ló al la dvänta dabån, mo ala fén al tôrna scêmo, e quand al tôrna scêmo al s arcôrda però ch'l'êra stè inteligänt, e anc s'an capéss gnínt ed cäli parål e frèṡ ch'l'à scrétt da inteligänt al fât d'èser stè inteligänt al i pièṡ l'istàss anc adès da scêmo. Mé a i ò vést al film, mo a m arcôrd che la persåna ch'a sån da inteligänt (tótt quasst l'é strâmb, vaira?) l'avêva anc lèt al lîber, ch'as ciamèva e fårsi as ciâma ancåura "Fiûr par Algernon". Se par câṡ ai é quelcdón inteligänt ch'al lêż a i cunséli ed lèzer al lîber, par tótt chi èter cme mé l'é méi guardèr al film ch'tant la stòria l'é la stàssa e la va anc a finîr int al stàss môd. L'autåur dal lîber al s ciâma Daniel Keyes, a al dâg parché al tå show as ûṡa dîr i nómm ed chi ch'i scrîven i bî lébber, e anc s'mé an i ò brîṡa lèt i lébber ch'té t dè sänper ch'i én bî mé a i crädd dabån ch'i én tótt bän bî parché a m l'à détt al mî purtinèr ch'al s in intänd.
La mî vétta l'é bèla, chèr Maurizio Costanzo Show. A sån contänt d'èser la persåna ch'a sån, e a sån contänt d'èser anc cla ch'an sån brîṡa. A spêr ch'an stâg brîṡa a fèr confuṡiån. A vói dîr ch'am pièṡ anc che quèlch vôlta a sån inteligänt (a crädd ch'i inteligänt i én chi ch'i dscårren con äli parål tótti difézzil e äli frèṡ ancåura ed pió), parché a sån cunvént ch'èser inteligänt al à da èser una cåsa bôna. Ai é però una cåsa ch'am dà un påch ed fastîdi, in st'fât d'èser inteligänt a turno. Mé a m sént mé istàss, naturalmänt, e a sò che quasst l'é gióst parché s'ón an s sént brîṡa sé istàss in prâtica l'é malè, a crädd che anc qué ai séppa al zampén ed Froid. Dâto ch'a sån inteligänt a turno, e adès an al sån brîṡa, mé a m dmand csa capita con mé quand an sån brîṡa mé? La cârta dal ciculatén la dîṡ ch'a sän tótt tanti persåni, quasst a l'ò capé. E alåra, quand mé an sån brîṡa mé istàss parché a sån un èter (par eṡénpi l'inteligänt), indóv a vâg a finîr io? (ważvàira quall ch'a sån adès?) Sta cåsa a i ò da dîr ch'am dà un påch ed fastîdi. A spêr ch'an pensè brîṡa ch'a sån inteligänt mî malgrè.
Quèlch vôlt fårsi a sån anc pió sänzz d'incû, mo an al sò brîṡa. Chisà se quand a sån inteligänt a m arcôrd ch'mé a sån anc acsé cme adès, ważvàira bän méi (umanamänt parländ), mo pió sänzz.
Quand a sån cme a sån adès a m dmand anc csa vål dîr èser inteligänt, eṡatamänt. E s'ón al s stûdia a memôria tótti äli parål difézzil e anc äli frèṡ ch'biṡåggna savair par èser inteligänt, dåp al vål dîr ch'acsé as é dvantè inteligänt? A m dmand s'a m dmand sti dmandi anc quand a sån inteligänt, e se naturalmänt am ariva la rispôsta dâto ch'alåra a sån inteligänt. E a m dmand se quand a sån inteligänt a m dmand se quand a sån cme adès a m dmand la stàssa dmanda ch'a m sån dmandè. A sån bän stupidòt, vaira?
Mé a i päns acsé tant ch'uramâi a i n sån sicûr ch'i duvrévnen dèr un certifichè par èser inteligänt. Ważvàira in prâtica ch'as va a l'anâgrafe e cme as dmanda par savair la så data ed nâsita e la residänza e s'as é spuṡè e cäli cås lé, as dmanda anc s'ai é la så inteligänza opûr nå. I m an détt ch'in America i al fan, mo là i én avanti in vatta a tótti äli cås. Al srévv câmed par tótt savair s'as é inteligänt opûr nå opûr fårsi (l'é vaira: al på dèrs ch'as på èser "fårsi" inteligänt, cme anc äli persåni sänza féssa dimåura an s sa mégga indóv äli stan, epûr in quèlch pèrt äli stan anc låur). Una persåna ch'la va a l'anâgrafe la i dmanda un certifichè d'inteligänza e acsé dåp la sa eṡatamänt s'l'é inteligänta ed sicûr, s'la al é fårsi opûr s'la n al é brîṡa. Al srévv un bèl progrès civîl. I psrévnen scrîverel anc in vatta ala cârta d'identitè. Tótt i pålen vàdder sóbbit ch'a i ò i ûć e i cavî maròn, anc sänza lèzer in vatta ala cârta d'identitè "ûć: maròn", "cavî: maròn". Al srévv pió câmed s'invêzi ed sti minción'nèri ai andarévv scrétt "inteligänt: sé/nå/fårsi" (naturalmänt brîṡa tótt e trî insàmm s'an sän brîṡa al pónt daccâv).
Mo alåra a mé csa i duvrévnen scrîver in vatta ala cârta d'identitè? Mé a sò ch'an sån brîṡa inteligänt, parché an sån mégga stópid, a sån såul sänzz. Mo a sò anc ch'in èter dé invêzi a al sån, sänper par cålpa ed Froid e äli så teorî. Alåra csa i an da scrîver in vatta a sta cârta? "Inteligänt: un påch sé e un påch nå"? Mo an srévv brîṡa vaira. Mé an sån brîṡa un påch inteligänt e un påch nå. L'é ch'a sån tanti persåni, o almänc pió d'óna, cme Froid al insêggna. Una persåna ch'a sån a sò ch'l'é inteligänta, un'ètra persåna ch'a sån (tra l'èter pròpri in st'mumänt) a sò ch'an al sån brîṡa (inteligänt). Alåra quasst al vål dîr che fårsi a i ò biṡåggn ed pió d'una cârta d'identitè? Mo an é brîṡa vietè avair pió d'una cârta d'identitè? An é brîṡa obligatôri èser såul una persåna? A crädd pròpri ed sé e alåra a sån fòrilèz, mo an al fâg brîṡa apåsta. E s'i m cùchen mäntr a fâg st'reât, csa i m faràn? E s'i cùchen la persåna ch'mé a sån quand a sån inteligänt? Mé a päns ch'l'é tótta cålpa dla persåna ch'mé a sån quand a sån inteligänt. Al gh avêva da pinsèregh ló a riålver st'guâi, dâto ch'l'é apónt inteligänt. Che cålpa a n ò mé, såver tótt al så confrónt? Fårsi, però, l'é pròpri parché l'é inteligänt ch'al à sänper da pinsèr a quèl d'èter. S'ló al päns quall ch'a päns mé, al vål dîr ch'an é mégga tant inteligänt. E alåra chi s salva? An i capéss pió gnínt. Quelcdón al m på aiutèr?

Roberto Quaglia