A continua a notèr ch'da té as parla ed tótt, fòra che ed fantasiénza. Acsé, a benefézzi dl'Umanitè Itaglièna, dla quèl solitamänt t î paladén té pió ed tanti èter, a m tråv invêzi custrét a parlèrne un påch mé. Csa l'é la fantasiénza? Cme l'é nasó? Quand l'é nasó? Parché l'é nasó? Partän dal inézzi, ossî dal sêcol pasè.
Int al månnd oçidentèl, fén ala rivoluziån industrièl dal dṡnovêṡim sêcol, al futûr dla societè l'êra par l'individui un "ambiänt" ch'an destèva brîṡa particolèr curioṡitè. Al progrès tecnolågich al trasformèva bèle da milêni la societè - l'é vaira - mo al svilóp, pûr acceleränd continuamänt, an êra mâi stè facilmänt percepébbil da l'individui in prémma persåna. Int l'èrch d'una vétta umèna, i êren bän påch o adiritûra nûl i progrès tecnolågich e äli relatîvi trasformaziån dal vîver ed ògni dé che la societè la produṡêva. As naschêva e as invecêva in un månnd ch'al cambièva tröp lentamänt parché as riuscéss a adèrs che l'ånda dal cambiamänt la srévv prosegué ôlter la så môrt. Al fiål d'un ciavatén al imparèva al lavurîr dal pèder par dåp un dé trasmétterel al så fiål, e an ai êra inción réṡich ch'int al fratänp un èter al inventéss un nåv sistêma automatizè par la produziån ed schèrp. Al futûr tecnolågich an eṡistêva brîṡa, a livèl dla cusiänza comón. Quall ch'l'êra, al srévv sänper stè anc in seguit. Äli sporâdiche invenziån ch'pûr, int i milêni, i avêven fât fèr pâs da gigànt ala spêci umèna, äli êren cunziderè eceziån miracolåuṡi a una règola d'immutabilitè dla tecnologî. Äli invenziån dl'umanitè, rèri int al côrs d'una vétta umèna, äli êren asimilè cme una mâgia ch'improvîṡamänt la dventéss possébbil, e dånca azetè cme una nòva nårma, un prodigiåuṡ traguèrd raggiónt ôlter al quèl gnínt ed nåv al på pió gnîr inventè.
Al Règn dl'Ignåt an êra dånca sît int al futûr (ch'la cusiänza comón la s imaginèva prasapåch idêntich al preṡänt), mo in èter lågh, in un èter lågh. L'êra in èter lågh, in un paîṡ luntàn, ôlter i confén dal månnd cgnusó, int al Règn di Zîl e in méll ètri localitè imaginèri ch'as consumèven mirabolànti avventûr e alièni vicänd. L'imaginaziån, int i insugnadûr ch'una potänta imaginaziån i avêven, la esplorèva sänper int al spâzi e mâi int al tänp, parché l'êra amisébbil ch'a låghi luntàn i pséssen corispånder ignåt contèst, (dåpotótt, ògni tant quelcdón al turnèva da longhéssum viâg̈ cuntänd ch'efetivamänt i eṡistêven låghi completamänt dṡvêrs dai så, abitè da persåni con fâzi ûṡ e costómm dṡvêrs asè), mo l'êra asolutamänt inamisébbil ch'a mumänt temporèl luntàn (int al futûr, oviamänt) i pséssen corispånder contèst diferänt da quall preṡänt. A dimostraziån ed tótt quasst as cunsîdera tótta la leteratûra fantâstica scaduré dal'umanitè par milêni: an ai é prasapåch trâza ed naraziån indóv l'alienitè dal contèst la séppa rapreṡentè da un spostamänt dl'aziån lóngh l'âsse dal tänp, vêrs al futûr, mäntr invêzi äli abånden äli stòri ed viâg̈ in låghi alièn parché remòt int al spâzi.
St'stèt däli cås al s alterò significativamänt con la rivoluziån industrièl dal dṡnovêṡim sêcol. L'acceleraziån dal svilóp tecnolågich la causò trasformaziån talmänt frequänti int la vétta däli persåni, da an rénder brîṡa pió inamisébbil al concèt ch'al svilóp tecnolågich al avrévv psó in futûr trasformèr ulteriormänt la vétta däli persåni.
Al riflès ed quasst in vatta ala leteratûra al fó ch'naschò la fantasiénza (in inglaiṡ, pió propiamänt: science fiction, ossî leteratûra ed scienza). Mary Shelley (la mujêr dal cêlebre poêta) l'ipotizò ch'i progrès int la biochímica e int la chirurgî i avrévnen un dé cunzìntó ed rigenerèr in laboratåri la vétta, e la scrivò Frankenstein. Jules Verne, pûr reständ ancorè ala tradiziån ch'la ricerchèva l'alienitè in èter lågh, mediànt viâg̈, l'ipotizò ch'i srévnen stè i progrès tecnolågich a rénder possébbil i så viâg̈ int i låghi pió disparè. H.G. Wells, inspirè dala convinziån scientéfica dl'época ch'Marte al pséss ospitèr vétta extraterèster, al scrivò "La guerra dei mondi", al prémm romànz int al quèl la têra la gnéss invâṡa da extraterèster. Int al 1926 Hugo Gernsback, int i USA, al fondò la prémma revéssta spezializè in leteratûra ed fantasiénza, mo al fó såul con l'iruziån ed John Campbell Jr., int al 1938, ala gvîda dla revéssta Astounding Stories, ch'una nòva e foltéssima schîra ed scritûr la s furmò, dänd al vî a cla ch'la fó sucesivamänt ciamè "L'etè d'år dla Fantasiénza". Arcurdän, ed sta nòva generaziån d'autûr, trî nómm ch'fårsi a avrî bèle sintó: Isaac Asimov, Robert Heinlein, Arthur Clark. In sta fâṡe, i têma dominànt däli stòri i dventénn, par la prémma vôlta, estrapolaziån rigorosamente scientéfichi a rigôrd dal futûr progrès dla têcnica. La sconcertànt esplusiån dla bomba atåmica in vatta a Hiroshima la spieghò inequivocabilmänt al månnd ch'al futûr l'êra bèle tachè, e sänper pió zänt la s interesò ala fantasiénza par zerchèr ed capîr cme al futûr al srévv psó èser.
Dåp la fó inventè la televiṡiån. I letûr ed narratîva tradizionèl i abandunónn in mâsa i lébber par dedichères al så nåv e imperitûr pasatänp. Mo i letûr ed fantasiénza i aumentónn, e acsé anc i autûr.
Dala secånda metè di ân zincuanta in pó, e par tótt i ân sesanta, la fantasiénza l'entrò in una nòva fâṡe, ch'la fó ciamè "New Wave". Äli stòri in vatta ala scienza e i scienziè an êren pió al zänter dl'atenziån. Protagonésta dla nòva fantasiénza al dventò la zänt comón, ch'la subêva i efèt di progrès tecnolågich. Äli estrapolaziån di scritûr an êren pió limitè ali pûri invenziån tecnolåǵiche, mo äli s aventurèven anc int la sociologî e int la psicologî. La fantasiénza l'êra cresó e madurè, la s êra arriché. L'avêva prepotentemänt fât iruziån int al câmp la sâtira socièl.
Int i ân otanta al naschò al movimänt cyberpunk, ancåura rigogliåuṡ, ciamè anc neuromântich (da Norman Spinrad). Personâg̈ neuromântich, int i romànz cyberpunk cme fòra ed låur (al movimänt cyberpunk l'é difâti tracimè dai så èrgin leterèri par dventèr un fenåmen socièl), i én spass una nòva generaziån ed ribèl tecnologizè. Al sfrenè svilóp dl'informâtica al indûṡ in pió a crédder ch'in futûr al concèt istàss ed realtè al påsa gnîr completamänt trasfigurè, e äli estrapolaziån a st'rigôrd dånca äli fiòchen. La "Realtè Virtuèl" l'é par nuèter ancåura såul un videogame, mo in futûr...
La fantasiénza an s fêrma brîṡa qué. Nuèter invêzi sé.

Roberto Quaglia