incû an supôrt brîṡa i animalésta. An ai l ò brîṡa con i animèl, ch'as capéssa bän, ch'anzi a gradéss vàdder e riconóser datócc' a mé int la pió variegè gâma possébbil. Chi an supôrt brîṡa, parché raguardevolmänt asórd int la så osesiån, i én i animalésta cunvént, i estremésta animalésta. Mo ancåura pió fastîdi i m dan i animalésta moderè, ch'a psrén ciamèr i animalésta qualunquésta, che sottopåst a qualsîasi anâlisi lågica i palêṡen d'èser ancåura pió asórd, int la så confûṡa posiziån, di animalésta estremésta. Tant par tachèr, distinguän: Chi én i animalésta estremésta, e chi én i animalésta qualunquésta?
I perfèt animalésta estremésta i s identîfichen visceralmänt con tótt i animèl, dal viṡån al gât, dala fòca månaca ala żinżèla, dal'ôrs grizzly al totân. Csa significa ch'i s identîfichen con låur? Al significa ch'i atribuéssen a tótt i animèl i så sentimänt. An m pièṡ brîṡa èser amazè, al dîṡ l'animalésta estremésta, dånca an pièṡ gnanc a l'animèl. L'animalésta estremésta an s zîba brîṡa mâi d'animèl môrt (né vîv), an mâza brîṡa la żinżèla ch'l'é drî a ponżerel, mo al s limita a scazèrla (s'invêzi al la mâza, l'é un animalésta estremésta imperfèt). An bàiv brîṡa al lât ed vâca, parché acsé faṡänd al al sottrarévv al vidèl, an magna brîṡa ûv, ważvàira futûr piulén (quand dåp l'ûv, cme spass al capita, l'é bèle fecondè, l'é a tótt i efèt - têcnich e morèl - un abôrt ed galén'na), an métt brîṡa viṡån, mutón, giâchi scamosè, calzatûr ed coràm, portafói ed pèl. L'animalésta estremésta al s identîfica con tótti äli fårmi ed vétta animèl, mo brîṡa con cäli vegetèli, ed cui al s nudréss sänza rimôrs. Däli vôlt an s identîfica gnanc con l'èser umàn, sofränd par la môrt d'un animèl asè ed pió che par cla d'un individui umàn.
L'animalésta qualunquésta, invêzi, al s identîfica visceralmänt con tótt i animèl d'aspèt confårme ai så archetîpi interiåur. In ètri parål: al s identîfica in un gât, un viṡån, un cunéli, un can, mo brîṡa in un rât, una mòsca, un sarpänt, un vêrum. Al s identîfica in cäli påchi bêsti ch'al câṡ e la seleziån naturèl äli an vló mårbidi e d'aspèt gradêvvol par l'ûć umàn, mo brîṡa in tótt chi èter animèl. L'animalésta qualunquésta l'é fårsi óna däli mâsime espresiån d'ipocriṡî ch'as påsen descrîver, e completamänt delirànti e contraditôri äli én tótti äli så argomentaziån. Óna däli pió típichi manifestaziån l'é al så avairgla a môrt con chi al métt pelézz ed viṡån. "Di animèl i vénnen amazè" al récita al pîo animalésta "par psairen métter la pelézza! (Oråur!)", e al dîṡ quasst con al patêtich fervåur ed chi l'à apêna scupêrt ch'l'âqua chèlda l'é chèlda.
S'a vlî castighèr un animalésta qualunquésta ch'l'âbia apêna proferé tèl sproloqui, zerchè in vatta a ló (o äla) i brandî ed cadâver d'animèl ch'quèṡi certamänt l'é drî a métter sänza gnanc pinsèregh. Faṡîgh notèr cme ló (o äla) cínicamänt e sänza vergåggna al calpèsta con i så pî (spuzulänt?) al coràm däli så schèrp, ch'l'é stè la pelâza d'un animèl ch'al gnò amazè afinché ló (o äla), adès la la dråva par caminèr sätta la piåva, incianpèr int i marciapî e calpestèr äli câchi ed can. Faṡîgh notèr quèl al fó l'identitè dal så portafói o borsatén'na ed pèl, pèl ch'l'é stè d'un animèl, amazè afinché ló (o äla) al metéss i så såld in un invåluc prestigiåuṡ ch'al âbia odåur ed pèl invêzi ch'ed plâstica. Dmandègh parché an s inferv‾ra brîṡa e an s scandaléṡa brîṡa con eguèl fåga con chi al métt un giubòt ed pèl, un "ciåd", un mutån arvultè. Dmandègh se ló (o äla) al posêda tèl indumänt int al så armèri, e int al câṡ ch'al i âbia, se ed quasst an s vergåggna brîṡa. E s'an s vergåggna brîṡa, parché al duvrévv vergognères chi al gh à una pelézza ed viṡån? Al gh à certamente da vergognères chi al âbia una pelézza ed leopèrd, parché al leopèrd al s stà estinguänd, e la acsé détta "biodiversità" l'é un'inegâbil richèza dal månnd ch'la andarévv da nuèter salvaguardè invêzi ch'destrótta, cme a sän invêzi faṡänd. Mo al viṡån an réṡga brîṡa d'estinguères, al vén allevato par fèren pelézz, al vén alevè cme i bû, i mutón, i pål i vénnen alevè par magnèrli e fèren ed tótt. Méss ali strétti, l'animalésta qualunquésta, pûr ed brîṡa amétter la så ipocriṡî, av dirà: "Mo s'i animèl i vénnen alevè par magnèrli, an é brîṡa immorèl..." A sän int la farneticaziån totèl. A pèrt al fât ch'i vegetariàn i dimòstren che sänza chèrni as på benéssum vîver, e ch'dånca chi al magna chèrna al al fa parché ai pièṡ, e brîṡa parché al n à biṡåggn (pròpri cme chi al cumpra un viṡån al al fa parché ai pièṡ, e brîṡa parché al n à biṡåggn), an é cla ed magnèrli, invêzi ch'un'atenuànt, invêzi un'agravànt? Spezialmänt s'as cunsîdera ch'magnèr chèrna l'é tótt'èter che obligatôri, eṡänd l'èser umàn onivvor? An é brîṡa mâcabbro asasinèr un animèl a sangv chèld, un animèl ch'al gh à un zarvèl, una vétta sesuèl, al scåp ed zibères di så testécol, dla så längua, dal så zarvèl, dal så côr, dal så fêghet, di så ràggn, dal så intestén, di så mùschol, masteghàndi a lóng in båca par gåder dal savåur ch'chal cadâver al s dà? An é quasst anc pió mâcabbro ed chi dl'animèl môrt al âma métter l'invåluc, ważvàira la pelézza? An nêg brîṡa ch'métter la pèl ed mamîfer môrt la påsa èser un gèst ed catîv góst, par un spîrit nåbil. Mo divurèrne lusuriåuṡamänt äli interiåuri an al på èser ed manc.
Par demolîr alåra definitivamänt l'incâut animalésta qualunquésta ch'dla så ipocriṡî l'à apêna zerchè ed fèren un vânt ai våster e såver tótt ai så ûć, trafiżîl con una noziån banaléssima ch'påch i san, parché a påch i interèsa:
Dai żnûć di bû (môrt e diṡosè) as câva una sostanza ch'la vén druvè par fèr l'emulsiån däli pelécchol fotogrâfichi.
Al lâz dla lågica l'é uramâi strétt al còl dl'animalésta. Quanti vôlt l'à fotografè, quanti vôlt l'à consumè òs ed bû asasinè anc par permåtter a ló (o a äla) ed fèr däli fotografî? Quanti fotografî l'à sprechè, ṡbagliänd la métta a fåch? Quant żnûć ed bû sacrifichè invàn, par al så diletantèsch gratuît dilèt?
Al pèr ridécol. E al l é, difâti. L'é ridécol cme l'é ridécol che quelcdón al s scandaléṡa parché una ragazôla la s abléss e la s scålda con una pelézza. S'al våster interlocutåur animalésta l'é inteligänt, dåp quant a i avrî fât notèr al s rendarà cånt ed quant l'é ridécol, e in vatta a quasst al mediterà. S'an é brîṡa inteligänt, al farfuglierà incoeränt giaculatôri animalésti, ch'av convinceràn, se vuèter a sî inteligänt, ed abandunèrel al pió prèst al vâcuo autoconfårt di så preconzèt.
T capéss, chèr Maurizio Costanzo Show, quèl l'é al nòzzol dal problêma dl'animaliṡum? Al nòzzol l'é che l'animaliṡum al s fånda in vatta ala discriminaziån razésta. I animalésta i s êrzen a difaiṡa däli râz "elèti" tra äli spêci vivänti, secånd critêri ch'i asumîglien bän al crêdo razésta ch'al fó di naṡésta.
Óna däli discriminaziån: AN TÓTTI ÄLI SPÊCI VIVÄNTI ÄLI MERÉTEN AL STÀSS RISPÈT. I animalésta estremésta i "elêżen" äli spêci vivänti apartgnänt al sål månnd animèl. I Vegetèl ch'i vâghen a fèrs frîżer, cme difâti al capita int la cuṡéna cinaiṡa. Såul parché i animèl i én pió sémili a nuèter di vegetèl, i van salvaguardè a dispèt di secånd. A tótt i animalésta estremésta a dâg såul una cåsa: tra 50 o 100 ân in vatta ala têra an eṡistarà che quèlch èlber sparpaiè, brîṡa pió żóngli, brîṡa pió bòsch. Al srà invêzi sänper pió pîn ed bû, viṡån, pål e mutón. Såul s'i vietéssen mâi, in tótt al månnd, la pelézza ed viṡån, al viṡån, brîṡa pió alevè, al s estinguarévv in un batibalén. Pensè al genocédi di èlber, ògni vôlta ch'a laceré un fói ed cârta, ògni vôlta ch'a getè vî dṡäni ed chîl ed giornèl apêna ṡbirsè. Mo mé a sò ch'a m ilûd. An i pinsarî brîṡa, parché a sî animalésta.
Ètra discriminaziån: AN TÓTT I ANIMÈL I VAN PREṠERVÈ: I insèt, par eṡénpi, s'i muréssen tótt an srévv brîṡa mèl. Inciåna emoziån amazänd una mòsca. Grandéssima pêna par al gât al quèl al fangén al tîra la cåda. La discriminaziån razésta l'é spietè. I animèl i én "elèt" e i mérten ed vîver s'par eṡénpi casualmänt i preṡänten al pió grand nómmer di seguänt carâter: Ûć grand, tèsta gròsa in rapôrt al côrp, frånt arotondè, mårbida pelûria, èrt curt, nèṡ znén e a l'insó, gûti pafûti, urìć grandi, våuṡ acûta.
Parché?
Parché tèl caratterésteche, s'ai pensè, äli én cäli propie ed ògni ragazål umàn. As pièṡen i animèl int i quèl istintivamänt a riconoscän i carâter típich di ragazû znén, int i quèl a artruvän tótti cäli caratterésteche ch'i s fan piaṡair i ragazû znén.
E quèl i én i animèl ch'i an al pió grand nómmer ed sti caratterésteche? Al gât, al can, l'ursacåt, al panda, mo anc al canarén e tanti uslén. Brîṡa al vêrum, brîṡa al sarpänt, brîṡa al pass. In pîna analogî ai critêri naṡésta, i animalésta i apråven o i tòlleren la môrt di animèl cunziderè ed râza inferiåura, e i elêżen a râza superiåura e dånca dègna ed vîver i animèl ch'i rispånden a determinè requiṡît estêtich.
Quelcdón al obiêta ch'as vål tutelèr i animèl dotè ed pió inteligänza, dånca pió bón ed capîr la môrt ch'a låur as inflîż? Ipåcrit! Ón di pió inteligänt tra tótt i mamîfer l'é al rât, e csa l'à fât l'animalésta ch'par äli mî parål al s indéggna, cånter i umàn stêrmin ed rât? Quèl animalésta l'à dmandè pèra dirétt par rât e viṡån? Tra l'èter al rât al preṡänta tótti cäli caratterésteche estêtichi ch'i n duvrévnen fèr un beniamén ed tótt. As dîṡ ch'l'é gròs, mo l'é pió znén d'un gât. As dîṡ ch'l'é agresîv, mo l'é una busî. I felén i én carnîvor, agresîv e crudêl, mäntr râtt e rât i én onivvor e pacéfich. Sicûr i pålen mårder s'quelcdón al zêrca ed mazèrli, mo cme as på biasimèrli? Al rât al gh à tótti äli caratterésteche par piaṡair, tant l'é vaira ch'cartón animè e fumétt i pululèn d'eråi poṡitîv a fårma ed topolén. Parché alåra al rât an pièṡ brîṡa?
An pièṡ brîṡa parché an interprêta brîṡa fén in fånd al rål dal "ragazål da cocolèr", parché an s asogèta brîṡa al domêni dl'Òm. Tótt i animèl brîṡa domêstich i én animèl incapèz d'asogetères al domêni dl'Òm, e par quasst l'Òm al i stêrmina e al i estingv. Al rât l'é particolarmänt udiè parché an s asogèta brîṡa e a l'istàss tänp an s lâsa brîṡa sterminèr e estinguer.
Chi s'é mâi cummòs par la môrt d'una furmîga? I furmighèr i én strutûr misteriåuṡi e organizatéssimi, cme äli psrévnen parair äli nostri zitè a un gigantèsch extraterèster ch'al s osservéss da l'èlt. I scienziè i concården ch'äli societè däli furmîghi e däli èv äli én organîṡum ch'i funziånen in môd inteligänt, mo äli én acsé dṡvêrsi da nuèter ch'an s capän gnínt. E an asumîglien brîṡa a un znén ragazål umàn, e dånca an s in cummåv brîṡa la môrt.
Chèr Maurizio Costanzo Show, la vétta l'é una manifestaziån dla matêria ch'la s pèr afasinantéssima, parché a n fän pèrt, e al livèl pió èlt, secånd quall ch'äli én äli nostri cgnusänz atuèli. Mo tótt i valûr ch'a asegnän i én proieziån di nåster archetîpi, di nåster preconzèt, dal nåster pinsèr par categorî. E tótt i lémit dla cusiänza ch'a gh avän ed quall ch'al eṡésta e ed quall ch'al vîv, i én proporzionèl al spâzi mentèl ed cui a disponän. I valûr asolût i én chimêr, e chi i profêsa al ingâna sé e chi èter.
L'aziån ed proietèr i så valûr umàn in vatta a quall che dal månnd umàn an é brîṡa, la gh à un nómm precîṡ: Antropomorfîṡum.
I animalésta i én i perfèt guerîr dl'antropomorfîṡum. An én brîṡa i sål, purtråp. Incû a sän parlè ed låur. Chisà s'i s én incazè.

Roberto Quaglia